Nie tak dawno kolejna okazja zakupienia puła ruskiego Władysława Opolczyka przeszła mi koło nosa. Wszystkiemu winne zamieszanie z wyborami, zaczytałem się w mglistych programach i obietnicach wyborczych i zapomniałem o aukcji, na którą byłem bardzo mocno zmotywowany, by wygrać oczywiście. Gdy w ostatniej chwili wszedłem na aukcję, było już za późno, a przy okazji kursor myszki zahaczył jakąś reklamę chyba środków dezynfekcyjnych, zanim kliknąłem – było w zasadzie po wszystkim. Stałem się pośrednią ofiarą epidemii jak stwierdziłem, takich ofiar będzie więcej. A puło było całkiem przyjemne i generalnie stać by mnie było na jego zakup. O pułach fajnie napisał Darek Marzęta na swoim blogu, warto przeczytać.
Wcześniej udało mi się wygrać w sumie całkiem przyzwoitego kwartnika Władysława Opolczyka, miałbym komplet a tak zdenerwowany poszedłem do pracy.
W złości pomyślałem, że napiszę co sądzę o tym księciu. Jak pomyślałem, to mi przeszło, bo analiza materiałów na jego temat jest całkiem zajmująca.
Gdybym zapytał przeciętnego ucznia szkoły średniej czy słyszał kiedykolwiek o nim, zapewne zobaczyłbym wytrzeszczone oczy, dzisiaj zapytam swoje potomstwo, reakcja jest łatwa do przewidzenia.
Kim był i jaki był jego wpływ na historię Polski?
Widzowie oglądający kontrowersyjny serial ,,Korona królów” mogą niektórych zaskoczyć znajomością tej postaci. Ja tego serialu nie oglądam, po pierwszym odcinku do którego podszedłem z entuzjazmem przeszła mi jakakolwiek ochota na jego oglądanie, niewiele brakowało by przeszła mi ochota na oglądanie telewizji co akuratnie nie byłoby takie złe… Niemniej niektóre gospodynie domowe bardzo sobie cenią ten serial i jego wątki romansowe.
My trzymamy się faktów.
Przede wszystkim nie wiem czy większość numizmatyków na tyle głęboko wchodzi w tematykę historycznie powiązaną z zakupowanymi monetami by się zastanawiać nad tym kim był jakiś tam Opolczyk. grunt, że udało się zakupić kwartnika i to niedrogo. Kwartnik ląduje w zbiorach, a nasz Władysław w dalszym ciągu pozostaje anonimowy.
Ale kim był nasz bohater?
Władysław Opolczyk namalowany pędzlem Jana Matejki – domena publiczna
Jako, że staranne wykształcenie i doświadczenie polityczne zdobywał na dworze andegaweńskim, często zarzuca się mu iż działał na szkodę Królestwa Polskiego faworyzując interesy Andegawenów. Czy tak było istotnie?
Był ambitnym człowiekiem, wiążąc się z dworem węgierskim zapewne przypuszczał, że skoro sukcesorem Kazimierza Wielkiego będzie Ludwik Węgierski, to warto się koło niego ,,zakręcić”. W 1364 roku bierze udział w ,,Zjeździe monarchów” w Krakowie, podczas którego wystawna uczta u Wierzynka przechodzi do historii. Dzisiaj cała mistyka uczty u Wierzynka jest trochę odzierana z mitów jakie narosły wokół niej, zdaje się że na swój sposób wypromował ją Jan Długosz, nasz kronikarz, który opisał splendor uczty i rolę w historii Europy, co tak do końca nie było prawdą, która to prawda zaczęła żyć życiem własnym legendy, oraz jakbyśmy to nazwali dzisiaj rodzina Wierzynków na swój sposób ,,lokowała produkt” jakim były jej gastronomiczne usługi. A Długosz pisał 100 lat później to co mu Wierzynkowie opowiadali.
Niemniej Władysław Opolczyk był tam zaproszony i było to niemałe wyróżnienie.
Uczta u Wierzynka domena publiczna
W 1366 roku dosyć niespodziewanie dla wszystkich zostaje palatynem Ludwika Węgierskiego.
Palatyn (comes palatinus, czyli komes pałacowy) to osobistość bardzo ważna w średniowiecznej Europie, analizując hierarchę świecką stanowi on druga osobę po królu. Jaka role w historii Polski odegrał palatyn Sieciech, zapewne większość wie, chociaż i tutaj jego rola jest dosyć enigmatyczna. Wspomnę tylko, że rola Sieciecha była ogromna, skoro pokusił się o bicie własnej monety będącej obiektem westchnień kolekcjonerów (moim po prawdzie też …). No i nasz Władysław również swoje monety wybił..
Ale odrzućmy te luźne peregrynacje w epokę Sieciecha, ponieważ jesteśmy cały czas przy ,,wyklętym Piaście”, czyli Władysławie. Stanowisko palatyna pozwala nakłonić i zwrócić uwagę Ludwika w kierunku Bałkanów, gdzie prawdę powiedziawszy i tak toczył wojny o dominację nad Adriatykiem. A zwrócenie uwagi skutkuje ekspansja militarną Węgier w tym kierunku. No ale Ludwik spoglądać zaczął bardziej na północ swojego królestwa w kierunku Polski i Czech.
Nadchodzi rok 1370, zbliża się schyłek panowania Kazimierza III Wielkiego w Polsce. Władysław otrzymuje misję by zabezpieczyć interesy Ludwika w Polsce po śmierci Kazimierza. jak wiemy Ludwik był sukcesorem Kazimierza. Władysław zaś miał za zadanie powstrzymać zapędy Luksemburgów do korony Polski. W tym celu najeżdża Morawy. Luksemburgowie rezygnują z pędu ku polskiej koronie. Ale Władysław to polityk, z wszystkimi cechami polityków (w tym i współczesnych, o których mówi się, że głaszczą dzieci po głowach a gdy dzieci nie patrzą to kradną im cukierki). Władysław cukierków nie kradł, ale flirtować z Luksemburgami miał ochotę. Wiadomo, warto zabezpieczać wszelkie kierunki polityczne. Ten flirt nie spodobałby się nikomu poza Luksemburgami może. Nie spodobał się Ludwikowi, który odbiera mu palatynat ku wielkiej radości swoich rodaków. Ale nie krzywdzi naszego bohatera, bo powierza mu w 1370 roku ….zarządzanie Rusią. Tutaj wreszcie otrzymujemy odpowiedź skąd te ,,ruskie” monety u Opolczyka, w tym i nasz kwartnik. Książę Władysław sprawujący zarząd na Rusią, musiał po pewnym czasie swoich rządów (1372-78) poczuć się ,,mocnym wielce” skoro zaczął za zgodą (lub i bez zgody) wybijać kwartniki z własna literą.
Jego ruskie zwierzchnictwo początkowo ograniczało się do opisu otokowego na rewersie VLADISLAVUS DUX, z pełnym poszanowaniem awersu i ukoronowanej litery imienia króla (L). W pewnym okresie pojawiają się kwartniki z literą Władysława (W), opisem na awersie VLADISLAVUS DUX i lwem na rewersie i opisem MONETA RVSSIE. Nadmienić trzeba że na ,,władysławowskich” kwartnikach nie ma wzmianki o Ludwiku prawowitym władcy, co zresztą miało już miejsce w przeszłości za Sieciecha, wybijającego monety ze swoimi inskrypcjami..
Sam lew na rewersie to oczywiście herb Rusi Halicko – Włodzimierskiej, sam lew pozostał w herbie Lwowa, niestety również w herbie jednej z dywizji SS Galicja rekrutującej Ukraińców, ale o tym rozdziale historii lwa mówić nie będziemy.
Dla ciekawych obecne barwy Ukrainy, mają swój historyczny rodowód wywodzący się z barw herbowych naszego bohatera, który te barwy nadał Rusi. Pod tymi barwami oddziały ruskie ostro gromiły Zakon Krzyżacki pod Grunwaldem, chociaz nie wiem jak z rycerstwem opolskim, po której stało stronie w tej rozgrywce militarnej…
Herb Władysława Opolczyka -domena publiczna
No ale co dalej z Władysławem? Rok 1378 to ostatni w jego namiestnictwie na Rusi. Ale w tym okresie jest już namiestnikiem Królestwa Polskiego. Namiestnikiem nie akceptowanym przez szlachtę Wielkopolską, na wniosek której traci namiestnictwo Królestwa Polskiego i następnie zwierzchnictwo nad Rusią. Jako rekompensatę otrzymuje ziemie kujawską i dobrzyńską.
Już za króla Władysława Jagiełły zastawia Ziemię Dobrzyńską.. Zakonowi Krzyżackiemu
Dokument zastawny Ziemi Dobrzyńskiej -domena publiczna
Na dobre mu to nie wychodzi, trochę wcześniej jeszcze przed tym zastawem na rzecz krzyżaków, popada w konflikt z Jagiełłą odmawiając złożenia mu hołdu lennego.
Ten akt buntu ukarany jest przez Jagiełłę ostro. Wojska koronne najeżdżają włości Opolczyka, w starciu z nimi szans wielkich nie miał. By nie wdawać się w rozważania zbyt szczegółowo należy napomknąć, że Opolczyk był autorem nieudanego zamachu mającego na celu opanowanie Wawelu i wszelkie cechy zamachu stanu ( działań odwetowych za odebranie praw do Bydgoszczy). Jego polityka w tym okresie pozostawiam wiele do życzenia, bo ciągłe ,,romanse” polityczne z Zakonem Krzyżackim, Luksemburgami nie mogły mu wyjść na dobre. Najbardziej spektakularnym były próby namówienia Konrada Wallenroda, Wielkiego Mistrza Zakonu do rozbioru Królestwa Polskiego przez Krzyżaków razem z Luksemburgami.. Zakon nie odważył się jednak na taki krok, będąc do niego kompletnie nieprzygotowanym. Wojny pomiędzy Jagiełłą a Opolczykiem trwały aż do 1396 roku.
Z wojen Władysław Opolczyk wyszedł przegrany, jego ambicje legły w gruzach. Jako jaśniejszy promyk w jego życiorysie należy uznać ufundowanie klasztoru na Jasnej Górze, chociaż dokonał tego raczej jako nadaną mu pokutę niż z własnej woli.
Fundacja klasztoru na Jasnej Górze -domena publicznaDokument fundacyjny – domena publiczna
Władysław Opolczyk umiera w 1401 roku, a ostatnie lata swojego życia, opuszczony przez sprzymierzeńców spędza na łaskawym chlebie na luksemburskim dworze.
Chyba trochę zapomnieliśmy o księciu który w pewnym okresie był równy królom, to trudno zaprzeczyć, że był zręcznym i bezwzględnym politykiem, jego wpływ na wydarzenia końca XIV wieku był znaczący.
Nam pozostają jego monety, ciągle pożądane, ciągle w odpowiedniej cenie. I ciągle ktoś mnie przelicytowuje z tym pułem , ale ja go dopadnę (puło rzecz jasna) i będę w tym działaniu bezwzględny – jak bohater tej gadaniny…
Tytułem wstępu.. Poniższy tekst powstał kilka lat temu. W chwili obecnej tak w zasadzie jeśli chodzi o dostępność omawianego brakteatu, wiele sie nie zmieniło, gości on równie często na aukcjach, a nawet czasami jest w sprzedaży ciągłej w wybranych sklepach numizmatycznych. Pisząc, ze nic sie nie zmieniło trochę mijam sie z prawdą, bo zmieniły sie ceny i niestety te minimalne również..
Paradoks tytułu nasuwa konieczność wyjaśnienia tego oksymoronu. Ale to na końcu. Do naskrobania tego tekstu zmusił mnie nabytek tytułowego numizmatycznego bohatera, na jednej aukcji, aukcji szacownego sklepu numizmatycznego, mniejsza o nazwę i lokalizację, sklepu oczywiście.
Monety średniowieczne generalnie nie uchodzą za ,,łatwe” w zbieraniu, klasyfikowaniu, etc. Dodatkowo nie uchodzą za tanie. Ta druga cecha wybitnie odbija się na rynku potencjalnych numizmatyków mających ochotę na zajęcie się ta trudna gałęzią. Ja się zająłem, oczywiście nie traktuje tego tak bardzo profesjonalnie jak powinienem, tylko bardzo amatorsko, ot tak z prostej przyczyny – braku pieniędzy na konkretne zakupy. Kupuje głównie drobnicę, tanią, ale cechująca się mnogością odmian, wariantów, jak to w średniowieczu bywało, co rzemieślnik to nowy wariant, co garniec okowity wychylony przez niego, to nowa odmiana. Drobnica jest fajna, ale czasami nie wystarcza. Czasami nachodzi człowieka wielka chętka by mieć w kolekcji coś wybitnego, rzadkiego, chociaż jeden okaz numizmatyczny, o którym by można powiedzieć, że jest wyjątkowy no przynajmniej R4 według klasyfikacji 😉
Do takich numizmatów zalicza się i tytułowy brakteat, zwany wymiennie pokutnym bądź absolucyjnym. Przede wszystkim zaś drogim. W okresie moich zainteresowań tym brakteatem, jego cena zaczęła stopniowo spadać do przeciętnego poziomu 1800-2500 PLN oczywiście dla wariantu II ( o wariantach za chwilkę). Zdarzały się na aukcjach spadki cen do poziomu 1500 PLN tak średnio oczywiście. Pierwotne ceny były windowane powyżej 3000 PLN, no ale w momencie moich licytacji były już znacznie niższe. Pomimo spadku cen cały czas znajdował nabywców. Rynek numizmatyczny jest dosyć chłonny i elastyczny, wchłonie sporo. Podejmując decyzję, że ,,muszę go mieć” bez względu na reakcję żony (co jest szaleństwem znając bezmiar jej desperacji w takich sytuacjach), pomyślałem o innym szaleństwie, szaleństwie jakie ogarnia kolekcjonera, kompulsywnych zakupach i innych niemiłych przypadłościach kolekcjonerskich. Gwoli uzupełnienia.. Celowo pomijam opisy genezy wizerunku oraz teorii związanych z tymi wizerunkami. Są dostępne po kilku kliknięciach w klawiaturę. Sam epitet absolucyjny/protekcyjny stosowany jest wymiennie, w sumie nie wiem dlaczego, bo protekcja nie jest tożsama z absolucją (rozgrzeszeniem). Przymiotniki te wywodzą się z genezy rozważań, co oznacza postać klęczącego księcia, czy żałuje za grzechy, zwłaszcza bratobójstwa, czy jednak nie żałuje ale stara się o protekcję świętego. Spotykany swego czasu i czasami używany w opisach epitet ,,pokutny” również odnosi się do popełnionych niegodziwości. Chociaż gdyby spojrzeć w głąb historii to tych niegodziwości wyświadczanych rodzinie czasami najbliższej, wśród władców piastowskich było jednak sporo. Szczep piastowskich książąt a i koronowanych głów bardzo często używał argumentów najgorszego sortu do zapewnienia sobie komfortu panowania. Bolesław Krzywousty do aniołków nie należał w tej materii. Więc może jednak żałował za grzechy, czemu wyraz dał twórca wizerunku na brakteacie..
A tymczasem w tajemnicy przed drugą lepsza połową oczywiście, wziąłem udział w licytacji jednego z renomowanych sklepów numizmatycznych. Nie wiem czy ukradkowe licytacje w obawie przed złością żony to dobry sposób na spędzanie wolnego czasu, ale czasami nie ma innego wyjścia.
Dodam, że nie była to moja pierwsza licytacja brakteatu Krzywoustego, ponieważ pędzony pożądaniem jego posiadania, brałem udział w kilku takich zmaganiach. Jak zwykle z bez specjalnego powodzenia. Jak to zwykle bywa najbardziej soczystymi w licytacjach numizmatów (ale nie tylko) są ostatnie minuty i gdy już się wydaje, że wymarzony okaz jest nasz, ktoś nas przelicytowuje. Na marginesie tej pogaduszki, powiem, że bardzo irytujące jest obserwowanie gdy wygrywający licytant przebija cię o 50 groszy, triumfujący i bohaterski, chociaż anonimowy..
Tym razem było inaczej, zapewne ze względu na fakt, że od pewnego czasu brakteaty te zaczęły się pojawiać coraz częściej. A pojawiać się zaczęły zapewne na skutek wzmożonego ,,importu” z krajów ościennych. Wzmożony ruch turystyczny naszych sąsiadów zza wschodniej granicy prowadzi do bardzo interesującego ,,zalewu” dużej ilości numizmatów w tym sporego odsetka falsyfikatów. No ale jesteśmy przy licytacji. Ostanie kliknięcie i…wygrałem.. Przyznam się, że wygrane, zwłaszcza, gdy przebijam jakąś magiczną kwotę, która na początku ustaliłem jako graniczną ( a pierwotnie zakładałem, że tylko do kwoty …i koniec), mają na mnie trochę destrukcyjny wpływ i budzą niestety wyrzuty sumienia. A że takich zakupów jest naprawdę mało i są one sporadyczne po dopływie gotówki ( np. po wypłacie 13 pensji, jak było i w tym przypadku) czyli raz do roku, to wiele tych wyrzutów sumienia w sumie nie mam.
Po wygranej nie pozostało nic innego jak zapłacić i oczekiwać na przesyłkę. To oczekiwanie, czasami długie, jest bardzo ekscytujące, czasami gdy przesyłka wędruje za długo to przygnębiające. Bywa, że po rozpakowaniu bardzo rozczarowujące. Ale takich jak ten ostatni ,,stanów ducha” na szczęście bywa niewiele.
Po paru dniach przesyłka dotarła, nie rozczarowała, brakteat był naprawdę ładny, nie pomięty, pogięty, jak to się przy takich blaszkach zdarza, jak wygląda prezentuje awers (rewersu nie pokazuję bo i przy brakteacie to zbędne..
Ładny i czytelny brakteat typu II. Tutaj muszę wyjaśnić, gdyby ktoś był mniej zorientowany, że w przypadku tej rzadkiej blaszki, wyróżnić możemy kilka typów.
Pokrótce:
Typ I – wyjątkowo rzadki, niezmiernie cenny numizmat, przedstawia tylko postać Św. Wojciecha, określany w stopniach rzadkości jako R7, ile jest znanych numizmatów tego typu? Trudno odpowiedzieć, pojawiają się na aukcjach, ale osiągają ceny rzędu 30.000-70.000 PLN czyli bardzo wysokie. Myślę, ze w sumie w zbiorach jest około kilkudziesięciu tego typu brakteatów, zapewne nie więcej jak 20-30, co upoważnia do swoistej ,,degradacji” do R6.
Typ I tylko postać Świętego Wojciecha – źródło Antykwariat Numizmatyczny Michał Niemczyk
Typ II Święty Wojciech oraz klęczący Bolesław, odmiana Wojciech na wprost – źródło Antykwariat Numizmatyczny Michał Niemczyk
Typ II Święty Wojciech oraz klęczący Bolesław, odmiana Wojciech z profilu – źródło Antykwariat Numizmatyczny Michał Niemczyk
Typ II występuje w dwóch odmianach – ze Świętym Wojciechem z twarzą na wprost, zdecydowanie rzadszy i cenniejszy – ceny rzędu 5.000 do 10.000 PLN, pojawia się rzadko. A z postacią Wojciecha z profilu jest bohaterem tej paplaniny – tutaj ceny są różne, ale do tego wrócę na końcu, chociaż od razu powiem, że cechuje ich spora rozpiętość.
Wariantów opisowych legendy otokowej nie wymieniam, co rzemieślnik, to inaczej składał literki, błędów opisowych jest bardzo wiele i można się bez reszty poświęcić kolekcjonowaniu wyłącznie różnych wariantów opisowych, wariantów monet do kolekcjonowania nie zabraknie.
Kwestie stanu zachowania pomijam, bo jest zrozumiałe, że okazy w doskonałej kondycji będą znacznie droższe niż pospolite ,,wycieruchy” czy ,,giętasy”. Tych ostatnich jest sporo, bo moneta jest duża a zarazem bardzo cienka, łatwo ulegała odkształceniom i nawet groźnym zagięciom, co widać niekiedy w numizmatach oferowanych na aukcjach.
Pominę bardzo szczegółowe opisy, powiem, że wymiary poszczególnych typów są zbliżone do siebie, wynoszą około 26-28 mm, natomiast waga – w dosyć dużej rozpiętości, w zależności od grubości blaszki, zapewne ręcznie klepanej, od0,2 do nawet 0,7 grama. Z pewnością bywają i cięższe.
Wracamy do meritum, czyli skąd w tytule ten oksymoron…
Wrócę do swoich przeżyć związanych z zakupem. Wiadomo, niepowtarzalność aukcji ma to do siebie, że zazwyczaj zwracamy uwagę to, czy nie przepłaciliśmy, ta kwestia obok naczelnej kwestii czy zakupiliśmy oryginał jest tematem przewodnim w internetowych peregrynacjach po zakupie. W oryginalność nie wątpiłem, natomiast w kwestię,, przepłacenia” już bardziej, zwłaszcza, gdy zacząłem analizować kolejne aukcje pokazujące się w sklepie numizmatycznym. Otóż dwa tygodnie po ,,moim” pokazał się następny.. Chyba nie tak ładny, ale i cena była trochę niższa. Nie byłoby to żadnym problemem, gdyby nie fakt, że kolejne aukcje naszego bohatera pojawiały się dalej, regularnie co dwa tygodnie i co gorsza dla mnie pojawiają się cały czas, już od ponad roku..Czasami opisane jako brakteat absolucyjny czasami protekcyjny, ale ciągle goszczą na aukcjach. Cały czas z opisem stopnia rzadkości R4. O stopniach rzadkości świetny wpis zamieścił Darek Marzęta na swoim blogu:
Więc na ten temat się nie wypowiem, bo według stopniowania klasycznego rzadkości monety według reguł opisanych przez Emeryka Hutten Czapskiego w oparciu o zwykłe rachunki wyniknąć może, że moneta ta w typie II bliższa jest stopniowi R3 niż R4, a typ I oceniany na R7 bliższy jest stopniowi R6 … Więc to już mniejsza ,,frajda” dla kupujących, nabywanie ,,zdegradowanych” stopni rzadkości. Teraz kwestia ceny, całkiem ładne okazy wpadają w ręce kolekcjonerskie na aukcjach już poniżej 1000 PLN. Zdarzają się owszem egzemplarze niemalże mennicze za około 3000 PLN…Ceny wywoławcze kiedyś oscylowały w granicach 1500-1800 PLN, teraz spadły nawet do 600 PLN…Niskie ceny, czy raczej spadające ceny co prawda nie budzą emocji przy wysyceniu rynku, ale początkowo wywołały moją panikę, bo a nuż jednak nie zakupiłem oryginału? Pomimo, że renoma sklepu gasiła moje lęki, to jednak przeprowadziłem malutka kwerendę, uspakajająca jak się, okazało. Wszystkie brakteaty (z wyjątkiem powtórnie wystawianych, a jest ich trochę) różnią się od siebie a nie podejrzewam takiego zaangażowania u fałszerzy nawet bardzo wyrafinowanych, by nadawać pozory odmienności stosując różne techniki bicia, gięcia, etc. Tylko, że w beczce pysznego miodu, łyżką dziegciu jest świadomość, że moneta ta chociaż piękna kiedyś bardzo rzadka, stała się monetą dosyć pospolitą, zapewne zasilając wszystkie kolekcje osób nią zainteresowanych, może nawet w kilku egzemplarzach, i co najgorsza jest cały czas dostępna na aukcjach. O zgrozo niektóre okazy sprzedawane są w przedziale 500-800 PLN, co prawda w gorszej kondycji ale cały czas czytelne, nadające się do zasilenia zbioru. Ekskluzywna moneta stała się monetą ogólnie dostępną. Korzystając ze zwykłej prostej ekstrapolacji wynika, że jeśli nie nastąpi odcięcie jej dopływu na aukcje, to cena średnia spadnie, a magiczne R4 które w zasadzie jest już bardziej R3, zamieni się w 2 kę dodaną do literki R. Literki R jak rozgrzeszenie co jest jak wiemy synonimem absolucji, stosowanym w opisie naszego ,,bohatera”. Ja poczułem się również na swój sposób rozgrzeszony z jego zakupu, bo w sumie kupiłem monetę która po prostu mi się podobała, stając w szranki z klasyfikacjami rzadkości doszedłem do wniosku, że sensu one wielkiego nie mają. Większy sens niż protekcja zwana też ochroną dla cyferki mówiącej o rzadkości, jest rozgrzeszenie z zakupu udzielone przez żonę…;-)
Na dobrą sprawę kolekcjonowanie monet Nicefora II Fokasa szybko się zaczyna i szybko kończy. Literatura podaje zaledwie dwa typy follisów. Monet z bardziej szlachetnych kruszców tez jest nie za wiele. Zakładając kolekcjonowanie wyłącznie miedziaków zwanych szlachetnie ,,brązami”, mamy pełen komfort 🙂
Prócz tego, opisane follisy nie są drogie. Takoż i ja nabyłem za niewygórowana kwotę follis, który prezentuje poniżej. Wiem, stan tej monety nie zachwyca, ba nawet może nie być przez niektórych akceptowalny. No ale ten miedziak ma w sobie coś… Nawet nie napomknę, że wszystkie bizantyńskie miedziaki mają to ,,coś”, co każe przymknąć oko na ich stan. I to właśnie mnie w nich pociąga. Te czasami pokraczne wizerunki, patyna starości, niebanalna historia, oraz ładunek przeszłości, każący przeciskać się im przez wieki aż do czasu gdy wylądują w czyimś zbiorze.
Mamy dwie odmiany tego follisa… Oczywiście nie uwzględniam tutaj przeróżnych odmian, wariantów stempla itp. Widzimy na zdjęciach poniżej jedną z tych odmian. Te zdjęcia poniżej przedstawiają Nicefora Fokasa trzymającego w lewej ręce kulę ziemską zwieńczoną krzyżem w prawej zaś labarum. O tych wizualnych elementach cesarskiego majestatu opisałem się w pogaduszkach o przyodziewkach cesarskich dla chętnych:
Zerknijmy na odmianę follisa (zdjęcia zapożyczone z sieci) i porównajmy go do naszego.
Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna InternetOdmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet
Wrzucę dla porównania zapożyczone zdjęcie bardziej czytelnego follisa w odmianie jaką posiadam.
Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet
I widzimy różnice, zamiast labarum mamy krzyż (opisywane jako berło zwieńczone krzyżem) zamiast globu zakończonego krzyżem, mamy glob ziemski zakończony koniczynką. Jest jeszcze znana hybryda z berłem zwieńczonym krzyżem i krzyżem na globie. Ot i cała tajemnica odmian follisa. O innych monetach z bardziej szlachetnych kruszców nie wypowiem się. Ale kilka pokażę korzystając z sieciowych zasobów, by nie zrobił nam się wyłącznie monolog historyczny. Dodam jedynie, że follisy bizantyńskie bardzo często są przebitkami na monetach władców wcześniej panujących. Było to po prostu bardziej wygodne. Przebitki w bizantyńskim mennictwie to norma. Nie wiem do jakiego stopnia wykorzystywano tą technikę ,,na leniucha” w Cesarstwie Rzymskim, zwanym też Zachodnim. Ale chyba nie korzystano z tego do tego stopnia jak w Bizancjum.
Ale sam follis jest nie tyle przedmiotem tego krótkiego wpisu, co pretekstem by nakreślić kim był Nicefor II Focas.
Cesarz rządził raczej krótko, w latach 963-969. Czyli w okresie, kiedy nasz Mieszko zdecydował się na przyjęcie chrztu i poślubienie Dobrawy 🙂 Ale czy sześcioletnie rządy są krótkie? Wedle standardu sześć lat to wcale nie tak krótko, bowiem znane są przypadki cesarskich rządów bardzo ,,krótko terminowych” jakbyśmy to ujęli. Kim był i jak umarł?
Przyjemniej opowiedzieć kim był.
Nicefor II Fokas – cesarz bizantyński – domena publiczna Internet
Był z pewnością wielkim wodzem, o czym świadczą jego liczne zwycięstwa. Można by zaryzykować, że był lepszym wodzem niż cesarzem. Ale ta druga konkluzja związana jest z niefortunnym wyborem małżonki oraz pewnymi uwarunkowaniami ekonomicznymi związanymi z prowadzeniem wojen.
Pochodząc z bardzo sławnej rodziny ,,wojskowej” jak byśmy to ujęli, szybko objął dowodzenie strategicznymi jednostkami wojskowymi, mając niejako dowodzenie ,,we krwi”. Wysokie stanowisko zawdzięcza niepowodzeniom swojego ojca Bardasa Fokasa, który sromotnie przegrał spora ilość bitw z Sayf al-Daulą – emirem Aleppo. Nie mogąc sobie dać rady z Arabami, ustąpił, a na jego miejsce powołano Nicefora Fokasa. W przeciwieństwie do swojego ojca miał więcej strategicznego rozsądku, zdobył Adatę, ufortyfikowaną miejscowość o dużym znaczeniu strategicznym, oraz poprowadził zwycięską kampanię przeciwko emiratowi Krety. Po zdobyciu obleganej twierdzy i stolicy emiratu – Chandax (Heraklion), uznano go za wybitnego dowódcę, który objął strefą bizantyńskich zależności dodatkowo Kretę.
Bizantyjczycy pod wodzą Nikefora Fokasa oblegają Chandax, stolicę Emiratu Krety – kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madrytdomena publiczna Internet
Pomimo zwycięstwa w Konstantynopolu odmówiono mu obrzędu zwanego ,,triumfem rzymskim” zezwalając na zwykłą owację, czyli ,,obrządek” niższej rangi. By uzmysłowić wagę ,,triumfu rzymskiego” należy wytłumaczyć że zwycięski wódz triumfator, staje się na jeden dzień królem, poprzez właściwe obrzędy i nałożenie korony triumfalnej odpowiednich szat, a także możliwości wybijania monet z własnym wizerunkiem upamiętniających zwycięską bitwę, czy bitwy. Wywodzący się jeszcze z czasów republikańskich rytuał, nie był specjalnie dobrze postrzegany przez cesarzy. Wiadomo, że nadmierna popularność wodza mogła przyczynić się do pewnych działań opozycji i wprowadzenia go na tron…Po triumfach na Krecie stopniowo podbija Cylicję anatolijską, z większym lub mniejszym powodzeniem. Zdobycie Aleppo zapewniało dominację Bizancjum nad tymi terenami Azji Mniejszej, a jemu samemu nadaje miano ,,Bladej śmierci Saracenów” – przydomek nader wymowny 🙂
Rok 962, Nicefor Fokas zdobywa Aleppo-kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madrytdomena publiczna Internet
Tymczasem w Konstantynopolu umiera nagle Roman II Porfirogeneta. Umiera nagle w dziwnych okolicznościach. Podobnych okolicznościach, które usunęły prawdopodobnie jego ojca Konstantyna VII Porfirogenetę ze świata żywych.
Solid przedstawiający Konstantyna VII z synem Romanem II – domena publiczna Internet
Jak do tego doszło? Otóż Roman II pojął za za żonę córkę karczmarza, Greczynkę Teofano (pierwotne imię Anastaso). Nowa żona rozpoczęła przy współudziale wielce wpływowego eunucha Józefa Bringasa, (który sprawował funkcję jakbyśmy to dzisiaj określili pierwszego ministra, czyli premiera) sieć intryg i spisków prowadzących do zabójstw . Ów eunuch wraz z Teofano oskarżani byli o otrucie Konstantyna VII, do którego ponoć mógł przyłożyć rękę i syn Roman II. Ot takie ,,rodzinne piekiełko”.
Konstantyn VII truty przez Teofano i Józefa Bringas kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt- domena publiczna Internet
Czy rzeczywiście Konstantyn VII został otruty? Tego nie wiemy i zapewne się nie dowiemy. Natomiast wypływa tutaj po raz pierwszy osoba Teofano jako intrygantki i potencjalnej trucicielki…. Sam Konstantyn to nietuzinkowa postać ,,zrodzonego z purpury” władcy, który był wielkim artystą, pisarzem, uczonym. Ale o nim kiedy indziej porozmawiamy.
Po śmierci Konstantyna VII Mamy na tronie Romana II i znowuż Teofano, czyli jego żona prawdopodobnie będzie maczała palce w jego przedwczesnej śmierci. Przed tym faktem Teofano używając intryg i zabiegów doprowadza do zesłania matki Romana II i jego sióstr do klasztoru. Nic nie stoi na przeszkodzie by zostać szarą eminencją Bizancjum i de facto rządzić cesarstwem. Roman II nie był wybitnym władcą, ba nawet należy uznać, że był wybitnie nieudolnym cesarzem, zainteresowanym jedynie uciechami cielesnymi, które rzekomo wysłały go na tamten świat. Nie jest to wykluczone, ale zarówno przeforsowanie w łóżkowych igraszkach jak i sprytna intryga Teofano mogła doprowadzić do jego śmierci, bo i tak niektórzy historycy uważają. Teofano zadbała o swoje potomstwo, ponieważ obaj synowie zostali współwładcami jeszcze za życia swojego ojca, a córka została wydana za mąż za Włodzimierza Wielkiego władcę Rusi Kijowskiej. I tutaj musimy dopisać, że starszy syn Romana i Teofano znany nam jako Bazyli II Bułgarobójca, doprowadził do kolejnego i w zasadzie ostatniego rozkwitu Bizancjum. Ale Bazylim II zajmiemy się prawdopodobnie w najbliższym czasie 🙂
Roman II zmarł w roku 963, jego następcą nie zostaje jednak żaden z małoletnich współcesarzy, lecz nasz tytułowy bohater Nicefor Fokas. Jego wybór, opromienionego sława wodza jest dobrym posunięciem.
Wjazd Nicefora Fokasa do Konstantynopola – kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt- domena publiczna Internet
Ale testament Romana II wcale nie wyznacza naszego bohatera na cesarza. Otóż mamy w nim zapisane , że odpowiedzialność za ster rządów pozostaje w rękach znanego nam już eunucha Józefa Bringasa, zaś młoda wdowa Teofano, zostaje regentką władając w zastępstwie małoletnich synów. Teofano była jednak w poważnym konflikcie z Bringasem, chcąc ukrócić jego rządy postanawia uwieść (co jej przyszło z łatwością, chociaż Nicefor podobno nie był urodziwy i do Belmonda było mu daleko 😉 ) Nicefora Fokasa. Fokas ostaje ogłoszony cesarzem 16 sierpnia 963 roku, a już miesiąc później bierze ślub z Teofano. Przejęcie władzy przez Fokasa było mało ,,aksamitne” jakbyśmy to nazwali, Bringas nie chciał oddać władzy, a całość przejęcia rządów odbyła się dzięki poparciu armii. Wkrótce jednak po pierwszych spektakularnych wyczynach na polach bitewnych sukcesy militarne zaczęły opuszczać Nicefora. Chociaż szczerze tyczyło się to działań militarnych głownie na zachodzie, gdzie do głosu dochodzi Otton I Wielki. Jego wojny z cesarstwem Bizantyńskim to oczywiście oddzielny temat. Na wschodzie Fokasowi szło całkiem nieźle. No ale zaniedbywanie pozostałych dziedzin gospodarki prowadzi do tego, że Focas uwikłany zostaje w rodzinne machinacje (jego brat był oskarżany o spekulowanie cenami pszenicy). Popada w konflikty z dowódcami, ludnością Konstantynopola, zaczyna się izolować. Sukcesy wojenne stają się przeszłością, chociaż trudno było je przyćmić niepowodzeniami polityki wewnętrznej. Armia hojnie opłacana nie podnosi powszechnego buntu, poza kilkoma dowódcami. Co innego niezadowolenie ludzi, co wynika z narastającego kryzysu wywołanego jak zwykle brakiem pieniędzy, które Fokas przeznaczał w większości na działania zbrojne. Przyjaciel Jan Tzimisces, nawiązuje sekretny romans z cesarzową Teofano. Sprytna kobieta widząc chylący się wizerunek cesarza, poprzez intrygi doprowadza do jego śmierci w roku 969 w pałacu Boukoleon, w którym Fokas w obawie o własne życie się ufortyfikował.
Ruiny pałacu Boukoleon, w którym zamordowano Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet
W spisku aktywny udział bierze brat Nicefora – Leon. Największą radość z jego śmierci przejawiają Arabowie, którym nieźle dał ,,popalić” w trakcie wschodnich kampanii. Natomiast w świecie chrześcijańskim panuje z tego powodu raczej żałoba. Tron obejmuje Jan I Tzimisces.
Jedna z najbardziej znanych monet miliaresion Jana I Tzimiscesa – Internet
Cesarz Jan I, po początkowych porywach serca do Teofano, nieco stopuje, nie żeniąc się z nią (na skutek presji wywartej przez patriarchę Polieukta, który nie godził się na to, jeśli cesarz nie skaże innych uczestników spisku) i zsyła ,,czerwoną cesarzową” na wyspę Prinkipo. Może to uchroniło go od śmierci z jej rąk? Po śmierci Jana I Tzimiscesa, nomen omen też nie naturalnej (otruty został prawdopodobnie przez chciwego Bazylego Lekapenosa), na tron wstępuje syn Teofano i Konstantyna VII – Bazyli II, który po raz ostatni doprowadzi do potężnego rozkwitu siły Cesarstwa Bizantyńskiego, a nazwany został Bazylim II Bułgarobójcą.
Pomimo wielu kontrowersji, w tym bardzo niemiłych komentarzy w odniesieniu do jego urody, co pominąłem, Nicefor II Fokas uchodził za wybitnego wodza, któremu cześć oddano nie tak dawno upamiętniając jego imieniem jeden z greckich okrętów wojennych, a wcześniej wydając znaczek w tysiącletnią rocznicę podboju Krety.
Znaczek z Niceforem II Fokasem w 1000 letnią rocznicę podboju Krety – domena publiczna Internet
Podkreślając jego wybitna osobowość jako żołnierza, pamiętajmy, że był on autorem sławnego podręcznika ,,taktycznego” jak byśmy to dzisiaj nazwali – Praecepta Militaria, wiekopomnego dzieła. Przez biografów był oceniany jako ten, który zainaugurował epokę bizantyjską na Wschodzie, chociaż na drodze podbojów dodajmy.
Nie da się podważyć faktu, że wytworzył przestrzeń dla podbojów swojego pasierba Bazylego II, który bardzo dał się Bułgarom we znaki, ale o tym to już następnym razem…
Histamenon przedstawiający Nicefora II Fokasa (z brodą) wraz z Bazylim II – domena publiczna Internet
No i tak zakończyła się opowieść o zdolnym cesarzu, który zaufał kobiecie, a która go podstępnie zdradziła, o czym zawsze należy pamiętać 🙂
Pomimo różnych opinii na temat przewinień Teofano, śmiało można ja zaliczyć w poczet kobiet które nie miały oporów by dla osiągnięcia swoich celów wyeliminować ludzi stojących jej na drodze.
Słowa umieszczone na sarkofagu Nicefora II Fokasa, niech będą i dla nas przestrogą…..
Każdemu zapewne z kolekcjonerów monet bizantyńskich przyszło do głowy pytanie, skąd na większości monet przypisywanych mennicy w Antiochii znajduje się nie pasująca nazwa Theopolis. Zapewne większość poszperała i przeczytała że to nowa nazwa dawnej Antiochii ale czy ktoś mocniej wgłębił sie w zagadnienie? Historia klęsk, które dotknęły Antiochię jest zajmująca. Mamy bowiem w tle tragedię, która pochłonęła życie 250 tysięcy ludzi i była to jedną z największych naturalnych katastrof jaka dotknęła ludzkość. Sam tytuł brzmi trochę tajemniczo, ba może nawet zagadkowo, bo w historii tego miasta było kilka epizodów, które zasługują na miano zagłady. My operujemy w VI wieku i zagładę tego okresu mamy na myśli. Oczywiście w kontekście funkcjonowania mennicy antiochijskiej, okresu bizantyńskiego. Określenia bizantyński i bizantyński używam we wpisach wymiennie zdając sobie sprawę, że raczej forma ,,bizantyński” jako starsza jest poprawna, to bizantyjski bardziej popularna. Stąd taki mój kaprys by jej używać określenia ,,bizantyński” w tym wpisie chociaż, obie formy są poprawne 🙂
Antiochia w wizji artysty – źródło Internet
Na zdjęciu tytułowym mamy sprawcę całego zamieszania, który pobudził mnie niejako do napisania tego tekstu. Przeuroczy i mniej popularny follis Justyniana I. Oczywiście mennica antiochijska, przemianowana w legendzie monety na Theopolis…. No to zacznijmy pogaduszki 🙂
Historia lokuje Antiochię w IV wieku p.n.e., a jej założycielem był diadoch Aleksandra i Wielkiego – Seleukos I Nikator. Z założenia Antiochia (nazwa pochodzi od imienia ojca Seleukosa – Antiocha) miała być stolicą Imperium Seleukosa. Jak sie rozwijała? Można powiedzieć – wspaniale. Miłośnicy rzymskiego mennictwa wiedzą doskonale o czym mówię.
Mapa Peutingera przedstawiająca Antiochię, Aleksandrię i Seleucję w IV wieku domena publiczna Internet
Dodajmy (to dla leniuchów) lokalizację na mapie Bliskiego Wschodu
– jak sie okaże nie bez znaczenia ……
Mapa – domena publiczna Internet
Jak widzimy nasza Antiochia zlokalizowana była w Syrii, której to prowincji była stolicą w okresie rzymskim. By wytłumaczyć do końca o co chodzi z ta ,,naszą Antiochią” musimy napisać, ze była jeszcze Antiocha Pizydyjska założona przez Antiocha I Sotera (syn Seleukosa I Nikatora). A poza tym masa przeróżnych osad i obozów wojskowych w liczbie kilkunastu w Azji Mniejszej i na Bliskim Wschodzie, które były nazywane Antiochiami. Nasza, o której piszemy, określana jest Antiochią Syryjska, bądź Antiochią Wielką. Czasami spotykamy się z określeniem Antiochia ad Orontem, od lokalizacji jej nad rzeką Orontes. Okres funkcjonowania mennicy antiochijskiej w okresie rzymskim pomijamy, bo to temat olbrzymi. Obejmuje około siedmiu wieków bicia monet w tym mieście od czasu Imperium Seleucydów do czasów rzymskich. Ten okres jest niezmiernie ciekawy, również w aspekcie mennictwa, ale my koncentrujemy sie w tych pogaduszkach wyłącznie na okresie bizantyńskim. Otóż przyjmuje sie okres funkcjonowania mennicy w Antiochii w interesującym nas bizantyńskim okresie na lata 512-610, w dużym przybliżeniu. Antiochia była w okresie bizantyńskim jednym z trzech największych ośrodków miejskich cesarstwa obok Konstantynopola i Alexandrii!
Oczywiście mennica antiochijska znana jest wszystkim miłośnikom mennictwa antycznego i bizantyńskiego. Ad vocem, to nie wiem dlaczego z uporem maniaka okres istnienia Cesarstwa Bizantyńskiego wciskany jest przemocą do antyku… Prym w tym wiodą głównie serwisy aukcyjne, sklepy numizmatyczne…. Stąd wiedząc, że szczegółowych granic początku i końca poszczególnych okresów historycznych wyznaczyć sie precyzyjnie nie da, to jednak historia Bizancjum jest historią lokalizowaną w średniowieczu, nie antyku. Koncentrując się na okresie bizantyńskim, trzeba stwierdzić, że w mennictwie bizantyńskim zaszły wielkie zmiany. Zmiany które porównując je do rzymskiego mennictwa przebiegły zdecydowanie na niekorzyść. Otóż po uporządkowanym i przejrzystym okresie rzymskim, reprezentowanym przez numizmaty genialnie zachowane, w których możemy przebierać wybrzydzając ile wlezie, trafiamy na okres niekoniecznie satysfakcjonujący pod względem estetyki monet. Reforma Anastazjusza jak wiemy uporządkowała bizantyński system monetarny, ale nie przywróciła, ani nie utrwaliła estetyki monet wybijanych w rzymskim okresie.
Tremissis Anastazjusza – domena publiczna Internet
O ile monety wybijane w szlachetnych kruszcach (złocie jako, że bicie monet w srebrze do VII wieku nie było zbyt popularne, ze względu na kiepska renomę psucia srebra w okresie rzymskim), nie budzą większych zastrzeżeń, tak nieliczne monety srebrne a juz całkowicie monety wybijane w miedzi i jej stopach pozostawiają wiele do życzenia…. Kolekcjoner monet bizantyńskich musi porzucić nadzieje, na tanie kompletowanie dobrych stanów monet, monety w dobrych stanach zwłaszcza miedziaki, są rzadkie no i drogie… Monety są ujmując dobitnie, bardzo wyeksploatowane, często koślawe, ale ten dysonans estetyczny dotyczący monet wykonanych z metali bardziej podłych niż złoto i srebro jest widoczny, ale oczywiście nie zniechęcający. Każda bizantyjska moneta przemawia do wyobraźni, no i sporo jest jeszcze do odkrycia w tym temacie !! Po tym przydługim wstępie, trzeba przejść do meritum 🙂 Napomknąłem o lokalizacji Antiochii, mówiąc że większość katastrof wynikła z lokalizacji. Tak dokładnie, głownie mamy na myśli lokalizacje w aspekcie geologicznym. Lokalizacje płyt tektonicznych i ich ruchy sprawiają, że regiony te uznane są za wyjątkowo ,,sejsmiczne”, mówiąc oględnie chodzi o częstotliwość i siłę trzęsień ziemi. O ile drobne trzęsienia ziemi nie wywołują emocji, to te wielkie owszem…
Zanim doszło to tragicznego trzęsienia ziemi roku 527, Antiochię nawiedziły wcześniejsze katastrofy.
Historia odnotowała dwa trzęsienia ziemi jedno połowy I wieku naszej ery, oraz drugie potężne z roku 115., które o mały włos nie pozbawiło cesarza Trajana, a przy okazji jego sukcesora – Hadriana życia. To trzęsienie ziemi z roku 115, podobno było zbliżone co do rozmiarów do tego VI wiecznego, niemniej historycy podważają wielkość tego trzęsienia ziemi roku 115, uważając, że nastąpiło wymieszanie źródeł historycznych, przyjmijmy że było to duże trzęsienie ziemi. Cesarze Trajan, a następnie Hadrian odbudowali Antiochię, która szybko powróciła do swojej świetności. Wydarzenia które doprowadziły do jej stopniowego upadku rozegrały sie w wieku VI. Był rok 526….W tym czasie panującym cesarzem był Justyn I
Justyn – wizerunek na solidzie źródło – Internet
Pierwszym wcześniejszym kataklizmem był ogromny pożar Antiochii w roku 525. O ile pożar był katastrofą, to tak wielkie trzęsienie ziemi w maju 526 roku (kronikarze podają datę od 20 do 29 maja 526) było tragedią. Podczas trzęsienia ziemi zginęło około 250 tysięcy ludzi, czyli mniej więcej tylu ilu zamieszkuje Gdynię. Wstrząsy sejsmiczne zakończył ogromny pożar. Przypuszcza sie że w sumie w samej Antiochii i okolicach objętych aktywnością sejsmiczną zginęło około 300 tysięcy ludzi.
Kronika Jana Malalasa z Antiochii opisuje skutki trzęsienia ziemi. Pozwolę sobie zacytować..
Strona tytułowa kroniki Jana Malalasa opisująca zagładę Antiochii roku – Internet
Po ustąpieniu pożarów ci, którzy pozostali, podjęli szaleńczą akcję ratunkową, aby uwolnić uwięzionych w gruzach. Wielu zostało uwięzionych pod gruzami, ponieważ tak wiele budynków w mieście zawaliło się z powodu trzęsienia ziemi. Wielu z uratowanych zmarło jednak wkrótce po odniesionych obrażeniach. Poinformowano, że wielu mieszkańców zostało zakopanych pod gruzami do 30 dni, ale udało im się przeżyć. Pojawiły się nawet doniesienia o tym, że w gruzach rodziły się dzieci i przeżyły wraz z matkami. Innym znanym cudem było to, że trzeciego dnia po trzęsieniu ziemi Święty Krzyż pojawił się w chmurach nad północną dzielnicą miasta, prowadząc tych, którzy go widzieli, do płaczu i modlitwy przez godzinę.
Sugestywny opis nie pozbawiony elementów mistycznych. Warto dodać, że sam cesarz Justyn I zareagował na tą tragedię pozbawiając się dobrowolnie atrybutów władzy cesarskiej, zdejmując diadem i chlamys, publicznie ubolewając nad ta katastrofą. Natychmiast wzorem poprzedników (Trajana i Hadriana) przekazuje wielkie kwoty pieniędzy na odbudowę Antiochii. Jego następca Justynian I Wielki zwiększa pomoc finansową dla zburzonego miasta, w pierwszej kolejności odbudowując miejsca kultu religijnego, nie zapominając o odbudowie cystern do magazynowania wody, bez której miast by nie miało szans funkcjonować. Prócz odbudowy wprowadził ścisły nadzór jakbyśmy to dzisiaj nazwali ,,policyjny” mający na celu zapobieganie rabunkom i kradzieżom.
Pomimo tego Antiochia od czasu trzęsienia ziemi juz nie podniosła sie do swojej świetności. Dwa lata po wielkim trzęsieniu ziemi Antiochię, częściowo odbudowaną nawiedza kolejne trzęsienie ziemi, które pochłania tym razem ,,tylko” 5000 ofiar.
Chcąc oddać miast pod boską opiekę Justynian I przemianowuje Antiochię na Theopolis(w pisowni czasami Teopolis), czyli Miasto Boga. W roku 536 następuje nie do końca wyjaśnione do dzisiaj wielkie przesłonienie chmurami słońca spowodowane nieokreśloną do dzisiaj erupcją wulkaniczną. Słońce nie dostarcza do ziemi błogosławionego ciepła przez około 18 miesięcy. Upadają miasta i państwa.. Kolejne erupcje z lat 540 i 547 tylko pogłębiają klęski głodu. Prokopiusz z Cezarei opisuje to wydarzenie
„…wydarzyła się najstraszniejsza zapowiedź. Słońce bowiem dawało swoje światło bez jasności, jak księżyc, przez cały rok… i wydawało się niezmiernie jak słońce podczas zaćmienia, ponieważ promienie, które rzucało, nie były jasne”
Oddanie Antiochii pod boską opiekę nie przydało sie na wiele, w roku 540 Antiochię najeżdża Khusro I król Sasanidów, łamiąc obowiązujący od 532 roku pokój. Khusro I grabi i finalnie podpala znowuż miasto.
Khusro I – podobizna na drachmie – zdjęcie z 15 aukcji GNDM -2021 Aż nadchodzi rok 541.. W historii Bizancjum jeden z najbardziej ponurych okresów epidemii, czy nawet pandemii dżumy określanej mianem ,,dżumy Justyniana”. Sama zaraza atakujemiasto kilka lat później, o czym dalej napiszemy.
Troszkę na ten temat zarazy i mennicy w Konstantynopolu napisałem tutaj (dla chętnych/zdesperowanych/ głodnych wiedzy)
Nawet jeżeli relacje kronikarskie są nieco przesadzone, to musimy zdawać sobie sprawę, że takie nagromadzenie nieszczęść na przestrzeni kilkunastu lat potrafi pogrążyć każde miasto. Na koniec jeszcze dwa mniejsze, ale równie destrukcyjne trzęsienia ziemi wystąpiły w latach 551 i 557.
Historia bizantyńskiej Antiochii (Theopolis) kończy się w następnym stuleciu w roku 637, kiedy zostaje ona podbita przez Arabów. Późniejsze jej dzieje są bardzo zajmujące, niemniej nawet jej powtórne odbicie przez Nicefora II Fokasa w X wieku nie przyczyniło sie do powrotu świetności miasta. Odcięcie od szlaków handlowych zmieniło konfigurację ekonomiczną i polityczną wielkich miast Bliskiego Wschodu.
Ruiny Antiochii – źródło Internet
My zaś abstrahując od tych strasznych wydarzeń, mamy przyjemność kolekcjonować monety odznaczone jako antiochijskie, chociaz nie zawsze z takim opisem w legendzie monety je napotykamy…
Chronologicznie począwszy od początku okresu bizantyńskiego spotykamy się z różnymi opisami mennicy antiochijskiej w legendzie monety. Okres reformy Anastazjusza nie jest czymś wyjątkowym.
Spotykamy opisy literowe jak w pentanummium poniżej ograniczające się do dwóch liter A i N rozdzielonych oznakowaniem officina czyli zakładu(warsztatu) gdzie bito monetę. Odmian tego wzoru może jest sporo. Są odmiany z literami wewnątrz epsilon, czasami bez liter, pozwalające jedynie snuć domysły co do mennicy…
Pentanummium Antiochia- zdjęcie ze strony https://coins.labarum.info/en/catalog
Bardzo ciekawym jest umieszczanie liter wzdłuż długiego ramienia krzyża przykładowo na pólfollisie Anastazjusza. Tutaj spotykamy litery rozmieszczone wzdłuż długiego ramienia – A N T X
Sam krzyż w tej formie pokazuje się na półfollisach Anastazjusza, a znika z końcem panowania Justyniana I.
Półfollis Antiochia- zdjęcie ze strony https://coins.labarum.info/en/catalog
Pokazuje sie na rzadko spotykanych barbarzyńskich naśladownictwach, nawet w postaci jakbyśmy to dzisiaj nazwali ,,satanistycznych” oczywiście to takie skojarzenie, po prostu krzyż jest odwrócony. Taki odwrócony krzyż to nie domena imitacji, bo według Seara pokazuje się i na oryginalnych półfollisach, jak chociażby z mennicy kartagińskiej.
Barbarzyńska imitacja pólfollisa Justyniana I Wielkiego – źródło https://www.vcoins.com
Prócz tych ciekawych form opisu mennicy najczęściej napotykamy typowe nazwy mennicy umieszczone pod egzergą – ANTIX.
Typowy follis z okresu wczesnego Justyniana (przed drugim trzęsieniem ziemi) mennicy antiochijskiej – źródło https://en.numista.com
Po drugim trzęsieniu ziemi, jak juz pisaliśmy następuje oddanie miasta pod ,,boską opiekę” i zmiana nazwy. ,,Odbija” sie to oczywiście i na legendzie opisowej monet, oczywiście począwszy od Justyniana I. Tak na marginesie, najciekawszym okresem funkcjonowania mennicy w Antiochii jest okres justyniański. Bardzo duża różnorodność, masa odmian, wariantów etc… W zasadzie można zbierać tylko antiochijskie monety Justyniana i będzie sporo kolekcjonowania, no i spore wydatki 🙂
Odmienny wizerunek Justyniana na rzadszym follisie z Antiochii-Theopolis – mój ulubiony i ozdoba moich skromnych zbiorów 😉
Kolejni władcy utrzymują zmieniona nazwę, która w zasadzie do końca funkcjonowania mennicy nie powraca do nazwy pierwotnej – Antiochia. By nie było tak prosto, to nazwa Theopolis na monetach również ulega różnym modyfikacjom, skrótom, translacjom na język grecki, powrotom do zlatynizowanej formy. Zerknijmy skrótowo na to zagadnienie.
Półfollis Justyniana Antiochia -Theopolis- źródło Internet
Oczywiście nie zamierzam prezentować tutaj wszystkich typów, wariantów i odmian monet antiochijskich. Ale kilka zdjęć warto wrzucić. Zwłaszcza takich, na których są monety mogące sprawić trudność w rozszyfrowaniu pochodzenia.
Nazwa Theopolis przetłumaczona na język grecki brzmi θEOYΠOΛIS
Stąd i taka nazwa pojawia się na monetach w kolejnym okresie po opisie +THEUP.
Otóż poniżej mamy taki przykład translacji na język grecki nazwy miasta, dodatkowo wyrażonej skrótowo.
Follis Justyniana Antiochia -Theopolis z translacją na język grecki- źródło Internet
Oczywiście nazwa grecka wystąpi na wszystkich monetach, które wybijano po roku 537 ( nazwy mennicy za Justyniana stanowią swoistą pomoc w datowaniu aż do reformy, która nastąpiła w 12 roku panowania. Od tego czasu rok panowania umieszczany jest na rewersie monety. Reforma ta zwiększa wagę monet, a co za tym idzie wielkość. Mennice zaczynają wypuszczać urocze wielkie miedziaki, które uwielbiam ! Oczywiście pojawia nam się nie władca z profilu jak dotychczas, tylko en face , czyli oglądamy wizerunek całej twarzy.
A także w przypadku mennicy antiochijskiej nazwa grecka ulega na niektórych monetach skróceniu do θVΠO
Rewers follisa ze skrócona grecką nazwa mennicy θVΠO- źródło Internet
Co ciekawe reforma dotarła do Antiochii-Theopolis dopiero w 13 roku panowania Justyniana, więc monet z wybitym rokiem XII nie napotkamy. Spotykamy rok XIII, potem mamy przerwę, którą zagospodarował sasanidzki król Khusro I, najeżdżając miasto. Przerwa występuje również w latach panowania 17-19, w których mogła dotrzeć do Antiochii spóźniona fala epidemii, która mogła wywrzeć wpływ na funkcjonowanie mennicy. Mógł to być wpływ znacznie większy niż na funkcjonowanie mennicy w Konstantynopolu, o czy już pisałem. W każdym razie około 16 roku panowania pojawia nam sie znak CHEUP o, zlatynizowany jak widzimy, typowy tylko dla 16 roku panowania Justyniana I. Na półfollisach pokazuje się skrócone CH z kreseczka na górze. Ale również tylko w 16 roku panowania.
Rewers follisa ze skrócona zlatynizowaną nazwa mennicy CHEUP o– źródło Internet
Oznaczenie mennicy zmienia sie prawdopodobnie po ustąpieniu zarazy w XX roku panowania. Jak na zdjęciu poniżej.
Follis Justyniana XXII rok panowania.
Takie oznakowanie mennicy ustępuje około 24 roku panowania, zastąpione przez THUΠ, wcześniejsze jak widzicie jest bardziej podobne do rosyjskiego znaku ,,CZ” – jeśli kos pamięta ten język, wbijany do uczniowskich głów w okresie PRL – owskiego zapatrywania na program kształcenia młodzieży.
Rewers follisa ze zlatynizowaną nazwą mennicy THUΠ– źródło Internet
Panowanie począwszy od roku 35 wprowadza do skróconej nazwy mennicy znowuż literę E, co daje nam THEUP na monetach. Powracamy do pierwotnej formy Theopolis z początku zmian nazwy miasta. Ostatnim rocznikiem justyniańskich monet wybijanych w Antiochii są monety z 39 roku panowania.
Na tym można by zakończyć krótki opis ewolucji nazwy mennicy, która ma bezpośredni związek z wydarzeniami, które doprowadziły do stopniowego upadku tego wspaniałego miasta. Późniejsi władcy utrzymywali nazwę Theopolis w różnych wersjach na swoich monetach. Ostatnie monety ze znakiem mennicy emituje cesarz Fokas. Rok 610 to ostatni rok jej funkcjonowania. W roku 611 Antiochia zostaje zdobyta przez Persów a w 637 przez Arabów.
Follis Maurycy Tyberiusz – 14 rok panowania
Monetom bizantyńskim jakże daleko do monet okresu rzymskiego, czasów wysublimowanych wizerunków, budzących zachwyt do dzisiaj. Tak uważa większość. Czy słusznie?
Okres bizantyński mennicy, w sumie krótki, bo zamykający się w stu latach, jest świetnym przykładem ewolucji zmian jakie zachodziły na monetach. Okres ten pomimo wyraźnego spadku jakości monety w porównaniu do wcześniejszego okresu rzymskiego jest niezmiernie ciekawy. Powiem, że wciągający! Powiem, że chociaż (na szczęście dla kolekcjonujących) nie jest on tak popularny jak rzymski, to zasługuje by o nim pamiętać i to i owo napisać.
W pogaduszkach tych trudno dopatrzyć się rzetelnego opisu historii mennicy, ot takie amatorskie dywagacje człowieka, któremu bizantyńskie mennictwo jest po prostu bliskie, a historia upadku Antiochii dała wiele do myślenia, inspirując do tego wpisu 🙂
Kończąc wpis, czy Antiochia nigdy juz nie zaistniała w historii naszej cywilizacji? Otóż nic takiego! W roku 1097 rozpoczyna sie oblężenie Antiochii. Pierwsza wyprawa krzyżowa podciąga pod mury miasta…
Oblężenie Antiochii 1097 rok – domena publiczna Internet.
Rozpoczyna się 170 letnia historia Księstwa Antiochii, ale to juz zupełnie inna historia 🙂
Dosyć dawno temu, kiedy nie było jeszcze inflacji i epidemii … – chcąc pochwalić się nowym nabytkiem koledze, wyjąłem ów nabytek z kasety i zacząłem go układać na podkładce z sukna – by zrobić jakieś przyzwoite zdjęcie. Obserwujący to syn, zajrzał z ciekawością przez ramię i zapytał o ów ciekawy numizmat. Po mojej odpowiedzi, że chodzi o cesarza Leona VI, powiedział, – fajny, ,,taki cesarz ze skrzydłami”. Postanowiłem więc napisać o tym ciekawym follisie ubarwiając nieco opis samego przyodziewku cesarza. Pikanterii dodaje fakt, że pokazywałem tą monetę wielu osobom z prośbą o wyrażenie swojej opinii o tym co na niej widzą, odpowiedzi były dosyć ciekawe.. czasami szokujące, nie będę ich przytaczał 😉
A oto i follis, faktycznie dla osoby nie wpatrującej się w szczegóły wygląd oglądnie przypomina nie cesarza co jakieś monstrum ze skrzydłami. Oczywiście bliższa analiza wzrokowa pozwala skutecznie naprawić ten błąd ,,postrzegania” oto awers
Z potrzeby dokumentacyjnej dodamy bardzo skromny rewers, w zasadzie opierający się na samych inskrypcjach..
No i teraz popatrzmy co też cesarz Leon Filozof ma na sobie na tyle egzotycznego, że zadziwia współczesnych.
Ale jeszcze inskrypcje, byśmy nie mieli wątpliwości o kogo chodzi.. – nie są wielce tajemnicze i na szczęście w miarę czytelne. Na awersie LEON BAS-ILEVS ROM czyli Leon cesarz rzymski (basileus inaczej ,,wielki król” to jedno z określeń cesarzy bizantyjskich, drugim określeniem był autokrator), na rewersie LEON/ EN QEO/ BA/ SILEVS R/OMEON, czyli Leon z bożej łaski cesarz Rzymian. Wiemy już, że chodzi o Leona VI zwanego Filozofem.
Kilka słów o samym cesarzu: Leon VI zwany Filozofem, był drugim przedstawicielem panującej w Bizancjum przez prawie 200 lat dynastii macedońskiej, (chociaż niektórzy historycy wywodzą ormiańskie pochodzenie Bazylego I a wręcz nawet ormiańsko-słowiańskie..). Nie był wybitnie wyróżniającym się przedstawicielem swej dynastii, ponieważ pierwsze miejsce wśród ,,Macedończyków” zajmuje zdecydowanie Bazyli II zwany ,,Bułgarobójcą”, którym pewnie się zajmiemy i coś o nim opowiemy jako, że postać Bazylego II fascynuje mnie na równi z osobą Justyniana Wielkiego.
Leon VI zasłynął z mądrości, stąd przydomek ,,filozof” często zastępuje on jest przydomkiem ,,mądry” (Sophos – z języka greckiego)..
Młody Leon VI ( po prawej z założycielem dynastii macedońskiej ojcem Bazylim I) – z rękopisu Jana Skylitzesa XI wiek
Leon panował w latach 886-912, ale wiele problemów historykom sprawia uznanie Bazylego I za jego ojca. Podaje się, że był synem z nieprawego łoża cesarza Michała III. Problem skomplikowały to różne inne układy prowadząc do ,,bizantyjskich awantur”, o których tutaj nie będziemy pisać.
Pikantne awantury o podłożu czysto erotycznym czasami balansujące na pograniczu skandalu obyczajowego, nie były rzadkością w Bizancjum ani w całym świecie zarówno antycznym jak i współczesnym.
Leon był człowiekiem oczytanym, zreformował fragment Kodeksu Justyniana Wielkiego zwanego Opus Basilicon, kompilując zbiór praw w języku greckim. Poza tym lubił przemawiać w kościołach, tworzył księgi z zakresu taktyki wojskowej, co jednak nie przyniosło mu sukcesu na polu bitewnym i zakończyło się klęskami w wojnach z Rusią i Bułgarami, tudzież i Arabami. Odbiło się to na sporych stratach terytorialnych Bizancjum.
Zasięg terytorialny Bizancjum w okresie dojścia do władzy dynastii macedońskiej. Źródło Internet domena publiczna
I chyba tyle w wielkim skrócie możemy napisać o Leonie VI. A teraz zobaczmy w co powinien być ubrany.. a co widzimy na follisie.
Cesarz ma na głowie diadem, który zastępował koronę od czasów Konstantyna Wielkiego. Diadem był koroną, ale specyficznie i nie bez wdzięku zmodyfikowaną. Tą koronę nazywano stemma. Późniejsze modyfikacje diademu dotyczą modelowego wzoru diademu Konstantyna. Co ciekawe i co udało mi się przeczytać, istnieją przesłanki, że nasz Bolesław Chrobry przyjął koronę z rąk Bazylego II zwanego Bułgarobójcą, również z macedońskiej dynastii, a nie zaś króla Konrada II (późniejszego cesarza). Skąd takie przesłanki? Konrad II ze względu na rewoltę w północnych Włoszech de facto przybył do Rzymu dopiero w 1026 roku, nie zaś 1025.. Bardzo apetyczna i pobudzająca wyobraźnię hipoteza, zwłaszcza co do rzeczywistego wyglądu korony Chrobrego…A nuż to jednak był bizantyjski diadem? Cały ten fakt przemilczany został przez Galla Anonima, wyznania łacińskiego, dosyć wrogo nastawionego do obrządku wschodniego. Ba, by dodać pikanterii całej sprawie sam zamysł noszenia korony jako symbolu na grunt Europy łacińskiej wprowadziła żona Ottona II cesarzowa Teofano, która jak wiemy pochodziła z Bizancjum. Wcześniej w Europie ,,łacińskiej” noszono podobno futrzane czapy obszyte klejnotami, zapożyczone znowuż od Persów…
Diademy na solidach od góry Tyberiusza II, Konstantyna Maurycego Tyberiusza, i Justyna II źródło Internet domena publiczna
Odpuśćmy apetyczne hipotezy związane z genezą europejskich regaliów koronnych, oraz naszym pierwszym koronowanym władcą, jesteśmy już przy wewnętrznym odzieniu cesarza bizantyjskiego, czyli tunice. Bieliznę jako, że jestem człowiekiem o purytańskim usposobieniu sobie odpuściłem, z pewnością nie była tak … hmm urozmaicona jak w chwili obecnej. Na monecie rzecz jasna tuniki nie widzimy, skrzętnie ukryta i takich szczegółów nie ma się co spodziewać w wizerunku cesarza. Tunika zazwyczaj przepasana paskiem, na tunice chlamys, czyli rodzaj płaszcza spiętego niczym innym jak znaną nam z okresu rzymskiego fibulą na prawym ramieniu. Sam płaszcz zwany z greckiego chlamysem lub przez rzymian paludamentum, (co również oznacza płaszcz tylko trochę dłuższy), wykorzystywany był jeszcze z antycznej Grecji i Rzymie, a w Bizancjum urósł do rangi cesarskiego insygnium. Chlamys nie posiadał rękawów.
Chlamys – źródło domena publiczna Internet.
Na monecie co prawda wyróżnić go trudno, ale pozwólmy popracować wyobraźni…Cesarz w trakcie uczt, poza ceremonialnym protokołem mógł zakładać skaramangion czyli tunikę plisowaną z rozcięciami, zapożyczoną od Persów, ona dochodziła zazwyczaj do samej ziemi. Sam chlamys posiadał tablia, (poniżej na grafice) czyli dwa kontrastowe fragmenty tkaniny wszyte na wysokości łokci, element ozdobny oczywiście na monecie niewidoczny…
Rawenna mozaika z kościoła San Vitale z postacią Justyniana Wielkiego, wyraźne ,,rombowate” tabliony – Georges Jansoone – domena publicznaInternet
Dochodzimy do sedna sprawy czyli tego co widzimy na monecie. W formie odwiniętej wygląda jakby cesarzowi ktoś ,,dodał skrzydeł” – to loros. Loros to nic innego jak specyficzna forma ozdobnego szala lub szerokiej szarfy wysadzanej, czy raczej obszytej kamieniami szlachetnymi. Wszywano w nią również małe emaliowane tabliczki, niekiedy zdobiono w taki sposób, że opisywano ją jako ,,ukwiecona łąkę” to ostanie określenie zaczerpnięto z opisu loros cesarza Manuela I z dynastii Komnenów.
Nicefor III Botaniates i Maria z Alanii w loros – źródło domena publiczna Internet
Specyficzny układ loros na noszącym go cesarzu powodował że z lewej strony czasami wystawał on ceremonialnie na bok i to właśnie sprawiało wrażenie ,,skrzydła” dodanego cesarzowi. Oczywiście istniały wersje damskie i męskie loros, czyli nie było wersji zunifikowanych. No i wreszcie atrybuty cesarskiej władzy. O koronie vel. diademie już pisaliśmy, teraz pozostaje wyjaśnić co na monecie jeszcze widzimy. Jedni widzą kule w ręce inni rulon, jak jest naprawdę? Tutaj trzeba się odwołać do wyobraźni. Czy widzimy kulę w ręce, jako symbol uniwersalnego charakteru imperium, wyobrażający ziemię? Nie, chociaż wizerunek kuli byłby oczywiście na miejscu i w powszechnej świadomości egzystuje kula czyli późniejsze jabłko królewskie, tak tez postrzegali to moi znajomi. W zasadzie słusznie, ponieważ już od czasu Pitagorasa i Eratostenesa, greccy uczeni inaczej sobie ziemi nie wyobrażali. Ta kula ewolucyjnie pokazuje się w całej Europie na wyobrażeniach władców z insygniami koronacyjnymi. Począwszy od rzymskiego imperium z Nike na szczycie, potem już jako ,,globus cruciger” czyli jabłko królewskie ozdobione krzyżem. Ale u nas to nie jest kula czy jabłko (opisywane tu i ów błędnie), lecz to akakia.
Akakia to rodzaj tuby z materiału w barwach cesarskich czyli cesarskiej purpury, zawierającej kurz lub proch, jako symbol śmiertelności ciała i jego przemiany (w proch). Akakia noszona była w czasie oficjalnych ceremonii. Dla nas ta purpura dominująca w ubiorze cesarza bizantyjskiego i będąca w zasadzie jego kolorem i dla niego zastrzeżonym, bardziej przypomina fiolet.
Wizerunek młodszego brata Leona VI – Aleksandra zaciskającego w dłoni akakię
W drugiej ręce monarcha na naszej monecie trzyma labarum czyli sztandar rzymski, noszony przez imperatora gdy ten przebywał razem z wojskiem. Przed wprowadzeniem chrześcijaństwa jako religii, labarum występowało ze znakiem Jowisza, później zaś to christogram Chi rho, znany wszystkim chrześcijanom, (tak mamy i w tym przypadku).
Spotkałem się z karkołomnym opisem, że na wizerunku Leon trzyma krzyż patriarchalny i trzeba by to wyjaśnić, jako, że tak nie jest.
Krzyż patriarchalny, pojawiający się czasami w opisach numizmatów bizantyjskich i widoczny obok cesarskich wizerunków, jest bardzo ciekawym przyczynkiem do przeinaczeń związanych z tradycją tego krzyża, znanego dzisiaj jako ,,krzyż lotaryński”. W kulturze Europy łacińskiej został zapożyczony przez Godfryda z Bouillon, księcia lotaryńskiego po zdobyciu Jerozolimy. Ale to krzyż patriarchalny do dzisiaj symbol wpływów i misji chrystianizacyjnej bizantyjskiego imperium czyli Cyryla i Metodego, czego dowodem jest ten krzyż w symbolach narodowych chociażby Węgier czy Słowacji..
Cyryl i Metody w czasie misji chrystianizacyjnych – domena publiczna Internet
Krzyż patriarchalny pojawiający się przykładowo na monetach przy wizerunkach Justyniana II i Teodozjusza – wieszczy powolny rozdział kościoła wschodniego od zachodniego, ale wyraźna symbolika zaczyna się znacznie później, po schizmie wschodniej. Pomimo niektórych opisów jakoby i na tym follisie taki był, tak nie jest to nie krzyż patriarchalny ale zdecydowanie labarum.
Przykładowy wizerunek krzyża patriarchalnego na solidzie Justyniana II – źródło Internet domena publicznaInternet
Te atrybuty trzymane przez władcę zmieniały czasami miejsca i wędrowały z lewej do prawej ręki.
Na monecie obuwia nie widać, ale było one równie zdobne jak wierzchni przyodziewek i sznurowane do połowy łydki, bądź ozdobne i podobne do naszych współczesnych sandałów, czasem nocnych kapci. I tak zakończyliśmy ubieranie/rozbieranie cesarza, była to chyba dosyć skomplikowana codzienna czynność :-). Ale na swój sposób majestatyczna sylwetka cesarza przybranego w złoto i purpurę cesarską i tak ubranego musiała budzić szacunek.
Widząc taka wspaniała postać poddanym nie pozostawało nic innego jak wykonać gest zwany proskinezą jednym słowy paść na twarz przed cesarskim majestatem przybranym w purpury, jak przedstawiony poniżej Leon VI, podający przed obliczem pańskim – bynajmniej nie ze zmęczenia, jak to wielu z nas czyni w różnych innych mniej ceremonialnych okolicznościach…..
Fresk z kościoła San Vitale w Rawennie ukazujący Justyniana I Wielkiego w otoczeniu urzędników dworskich i kościelnych – źródło Internet
Wpis o dżumie Justyniana zagościł swego czas na poprzednim blogu. Szkoda mi się zrobiło tego wpisu porzuconego w cyfrowym archiwum. A że wracam stopniowo do bloga numizmatycznego, pomyślałem sobie, że może rozpocząć takie niezobowiązujące wpisy pogaduszkowe o Bizancjum i jego historii, której monety są świetnym odbiciem. Dzisiejszy wpis poświęciłem słynnej w rozumieniu pejoratywnym – pandemii dżumy z VI wieku, która to pandemia rozlała się po całej Europie nie oszczędzając Cesarstwa Bizantyńskiego. Od imienia panującego w Konstantynopolu cesarza nazwana została ,,dżumą justyniańską”.
Wydaje mi sie, że okresu panowania Justyniana I Wielkiego nikomu nie trzeba przybliżać. Wizerunku również. Ale tak po prawdzie poza wizerunkiem na monetach, niezbyt wyrazistym, oraz wyobrażeniem Justyniana przedstawionym na słynnym fresku w Rawennie, wielu prób jego przedstawienia nie ma. Stąd poniżej bardzo ładne oddanie jego wizerunku – zaczerpnięte z ,,Military History” magazynu w języku greckim. Bardzo sugestywny portret niebywałego cesarza….
Justynian I Wielki – zdjęcie zaczerpnięte greckiego czasopisma znalezione w Internecie.
Wracając do zarazy, to nie każda osoba zajmująca się numizmatyką orientuje się w chorobach zakaźnych. Zwłaszcza o charakterze epidemii globalnej czyli pandemii. Dżuma to taka bakteryjna choroba zakaźna przenoszona przez szereg zwierząt w tym szczury i pasożytujące na nich pchły. By rzec coś jeszcze, cechuje się bardzo wysoką zaraźliwością i śmiertelnością. Resztę proponuje doczytać w sieci czy książkach, bo zapędzać się w ten temat na tym blogu nie ma sensu. Literatura podaje, że w wyniku pandemii dżumy w basenie Morza Śródziemnego zmarło nawet do 50-60% ludności, powodując potężne zmiany o charakterze demograficznym, z masowymi migracjami z miejsc objętych pandemią.
Zasięg terytorialny Cesarstwa Bizantyjskiego za Justyniana I Wielkiego Źródło: Wikimedia Commons / Tataryn lic. CC-BY-SA 3,0
Kronikarskie zapiski podają, że globalnie pochłonęła około 100 milionów (niektórzy rozpisują się nad 200 milionami) ofiar, z czego połowę w basenie Morza Śródziemnego.
Jak było naprawdę? Czy Prokopiusz z Cezarei napisał prawdę o tym, że dziennie w samym Konstantynopolu umierało nawet 10.000 mieszkańców? Przyjrzyjmy się temu kronikarskiemu zapisowi na podstawie funkcjonowania mennicy konstantynopolskiej, oraz podstawowymi działaniami matematycznymi, czyli zabawą w mnożenie i odejmowanie, na poziomie szkoły powszechnej szczebla podstawowego.
Do rozważań na ten temat skłoniły mnie moje ciągoty do bizantyjskich brązów i praca jaką wykonuję, związana z identyfikacją drobnoustrojów. Bizantyjskie zbiory zacząłem ( i w zasadzie poziom tych zbiorów aż tak się nie podniósł) od monet dużych i ładnych, czyli od mennictwa w brązie. Justynian I Wielki, jako wybitny przedstawiciel cesarstwa, oraz jego monety znalazł się jako jeden z pierwszych na celowniku. Jego follisy to przykład pięknej dużej monety, która zaczęła się rozwijać po reformie monetarnej cesarza Anastazjusza. Przy okazji monety justyniańskie są przyzwoicie datowane. Począwszy od roku 538/9 do przełomu VII/VIII wieku na monetach bizantyńskich (sporej części zwłaszcza dużych monet) umieszczano daty oznaczające rok panowania danego władcy. W tym okresie datowanie było w miarę poprawne, później niestety nie, aż zaniechano tego datowania na dobre. . Oprócz stosowania opisowego związanego z data samodzielnego (lub jako współwładcy, co się czasami zdarzało) panowania, wprowadzono datowanie w oparciu o system indykcji. Ale tym nie będziemy się w tej chwili zajmować. Chociaż warto, może poświęcę temu jakiś kolejny wpis. W każdym razie uwzględniając dosyć precyzyjne datowanie monet, możemy skupić się wreszcie na interesującym nas okresie, czyli okresie opisywanej epidemii. Pierwszy zakupiony przed laty follis pobudził mnie do zakupu właściwej literatury. Tak to powinno być, najpierw literatura, później kolekcja. Warto zaczynać wszystkie zakupy od skompletowania literatury ( przynajmniej do zapoznania sie z tematem), by nie okazało się, że temat nas przerasta i kończy sie na zakupie kilku monet. Taką literaturą minimum dla każdego miłośnika bizantyjskiego mennictwa jest między innymi dzieło Davida Sear’sa ,,Byzantine coins and their values”. Literatury jest sporo bo polecić można również ( a czemu by nie) opracowanie niemieckie. No i na szczęście mamy olbrzymie zasoby sieciowe z dużą ilością dostępnych publikacji. W tym katalogu (Searsa) można dosyć dokładnie poprzez analizę cen bitych w poszczególnych latach monetach wyciągnąć wnioski o tym, czy mennica wybijała tych monet mniej czy więcej. No oczywiście pozostają aukcje i analiza dostępności monet wybitych w tym okresie. Wydaje się, że w sytuacji depopulacji mieszkańców ginących w mękach, mennica nie funkcjonowała z pewnością tak jak na co dzień.
Ba!
Wydawać by się mogło, że wcale nie funkcjonowała. Co innego jednak wynika z analizy dat na numizmatach i to analizy traktowanej z szerokim marginesem błędu. Do pandemii dżumy doszło w latach 541-542, czyli możemy przyjąć, że okres ten to około plus minus pół roku, no może 3-4 miesiące. Założyć musimy również, że datowanie na monetach nie oznacza roku w naszym rozumieniu od stycznia, tylko od momentu objęcia tronu. W przypadku Justyniana był to dzień 1 go kwietnia. Wyliczając w ten sposób na monetach poszukiwałem oznakowania roku panowania jako czternasty i piętnasty. Jak widzimy znalazłem ich sporo….Monety z tego okresu pochodzące zarówno z mennicy w Konstantynopolu, jak większych mennic takich jak Antiochia, Kyzikos, nie należą bynajmniej do rzadkich. Ba nawet występują dosyć często na rynku numizmatycznym.
Powyżej przykłady monet wybitych w Konstantynopolu w czasach ,,zarazy”(powiększenie).
Za Prokopiuszem z Cezarei udajemy się na wycieczkę w przeszłość i bierzemy udział w matematycznej wyliczance, polegającą na oszacowaniu w przybliżeniu ilu mieszkańców rozstało się z życiem w samym Konstantynopolu..
VI wiek naszej ery – stolica Imperium Bizantyjskiego Konstantynopol liczy w przybliżeniu około 600.000 mieszkańców, przyjmijmy nawet okrągły milion. Jeśli dżuma zbierałaby żniwo nawet tylko 5 000 mieszkańców dziennie (Prokopiusz podaje 10.000), to po pół roku trwania epidemii w Konstantynopolu nikt by już nie żył, nie mówiąc o pracownikach mennicy. A kto by ewentualnie przeżył to już dawno by uciekł z zapowietrzonego miasta. Jak wyobrazić sobie normalne funkcjonowanie mennicy gdy przeniesiemy obraz z poniższej ilustracji do rzeczywistości?
Dżuma w Konstantynopolu – źródło Internet
Zakładając, że każda klęska żywiołowa na pierwszym miejscu dezorganizuje czynności bez których można się obejść, to wydaje mi się, że bicie monety nie należało do czynności podstawowych. W rozumieniu takich jak walka z zarazą, zapewnienie pożywienia, wywóz zwłok, pilnowanie porządku etc. Jak to w przypadku wojny z drobnoustrojami i nie tylko…. Mennica powinna zawiesić swoja działalność w trybie natychmiastowym. Chociażby ze względu na fakt, iż trzeba uwzględnić masowa ucieczkę ludności po wybuchu zarazy. A tutaj mennice funkcjonują bez specjalnych zastojów, moneta jest bita, ba nawet w dużej ilości. Brak jest (zgodnie z najnowszymi badaniami) typowych dla okresów epidemii ruchów demograficznych, przemieszczania ludności. Moneta jest wybijana i dystrybuowana. Ruchów ludności wcale nie widać, tak twierdzą naukowcy. Czyli życie w zadżumionej stolicy Bizancjum przebiega w miarę normalnie…. Jak więc było? Wyjaśnień może być kilka. Możliwe że epidemia nie miała tak wielkiego rozmiaru jaki podawano, wszakże mechanizmy spisu ludności nie działała w taki sposób jak dzisiaj. Możliwe, że epidemia pochłaniała nawet i wiele istnień ale trwała bardzo krótko. Możliwe, że nie była to dżuma…tylko inna choroba zakaźna. W chwili obecnej niektórzy z naukowców skłaniają się do wersji, że cała epidemia pochłonęła około 10% ludności, co dawało by i tak ogromny wymiar porównywany z epidemią grypy ,,hiszpanki” w XX wieku. A może wybuchła tylko w innym okresie? Zadawanie sobie takiego pytania jak chociażby o przesunięcia czasowe epidemii chyba mija się z celem, podobnie jak pytania czy na ,,Titanicu” naprawdę do końca grała orkiestra, czy stary patefon. Epidemia zapisała się na kartach historii, ale mocnych dowodów na pogrom ludzkości trudno się doszukać. Zresztą może i sam Prokopiusz obarczając odpowiedzialnością za jej wybuch cesarza Justyniana trochę ,,przekoloryzował”? W swojej ,,Historii sekretnej” nie szczędzi gorzkich słów pod adresem Justyniana ( a juz w sposób całkiem egzotyczny atakuje żonę Justyniana – Teodorę), opisując zaś samą epidemię, skłania się do zrzucenia na niego odpowiedzialności za wszelkie zło jakich cesarstwo doznało za jego panowania. Trudno wyciągnąć wnioski w jakim stopniu kronikarskie opisy mają rzetelne fundamenty, a w jakich są bajdurzeniem, niemniej wielka epidemia prawdopodobnie miała bardzo lokalny wymiar, wcale nie dotknęła w wielkim stopniu aglomeracji miejskich, zaś jej charakter nie przypomina bardziej udokumentowanego wybuchu epidemii dżumy z XIV wieku. W każdym razie w XXI wieku dżuma nam nie grozi, w dobie antybiotyków jest ona co prawda groźna choroba ale dająca się praktycznie w pełni opanować. Wiele zapisów kronikarskich należy chyba traktować z przymrużeniem oka, może i tak jak potraktował tą epidemię Justynian, który ponoć osobiście przechorował infekcję. Przechorował bez dostępu do antybiotyków, skomplikowanych terapii szpitalnych i nie wygląda by miała ona wielki wpływ na jego dalsze życie i rządy. W dobrym zdrowiu przeżył jeszcze ponad 20 lat umierając z innych przyczyn w swoim ukochanym Konstantynopolu.
Jego monety cieszą kolekcjonerów na całym świecie, który to świat o dżumie już nie pamięta, może dlatego, że tak naprawdę do końca nie wiadomo czy w ogóle była to dżuma, może niesprawiedliwie nazwana ,,dżumą Justyniana”. Zaraza ta bez względu na zasięg terytorialny specyficznie wypromowała jego imię wśród potomnych, ale chyba nie o taką promocję swojego imienia mu chodziło. ….
