Nie ufaj kobietom, czyli smutny los Nicefora II Fokasa.

Na dobrą sprawę kolekcjonowanie monet Nicefora II Fokasa szybko się zaczyna i szybko kończy. Literatura podaje zaledwie dwa typy follisów. Monet z bardziej szlachetnych kruszców tez jest nie za wiele. Zakładając kolekcjonowanie wyłącznie miedziaków zwanych szlachetnie ,,brązami”, mamy pełen komfort 🙂

Prócz tego, opisane follisy nie są drogie. Takoż i ja nabyłem za niewygórowana kwotę follis, który prezentuje poniżej. Wiem, stan tej monety nie zachwyca, ba nawet może nie być przez niektórych akceptowalny. No ale ten miedziak ma w sobie coś… Nawet nie napomknę, że wszystkie bizantyńskie miedziaki mają to ,,coś”, co każe przymknąć oko na ich stan. I to właśnie mnie w nich pociąga. Te czasami pokraczne wizerunki, patyna starości, niebanalna historia, oraz ładunek przeszłości, każący przeciskać się im przez wieki aż do czasu gdy wylądują w czyimś zbiorze.

Mamy dwie odmiany tego follisa… Oczywiście nie uwzględniam tutaj przeróżnych odmian, wariantów stempla itp. Widzimy na zdjęciach poniżej jedną z tych odmian. Te zdjęcia poniżej przedstawiają Nicefora Fokasa trzymającego w lewej ręce kulę ziemską zwieńczoną krzyżem w prawej zaś labarum. O tych wizualnych elementach cesarskiego majestatu opisałem się w pogaduszkach o przyodziewkach cesarskich dla chętnych:

Rozbieramy cesarza….

A teraz coś o monetach…

Zerknijmy na odmianę follisa (zdjęcia zapożyczone z sieci) i porównajmy go do naszego.

Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet

Wrzucę dla porównania zapożyczone zdjęcie bardziej czytelnego follisa w odmianie jaką posiadam.

Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet

I widzimy różnice, zamiast labarum mamy krzyż (opisywane jako berło zwieńczone krzyżem) zamiast globu zakończonego krzyżem, mamy glob ziemski zakończony koniczynką. Jest jeszcze znana hybryda z berłem zwieńczonym krzyżem i krzyżem na globie. Ot i cała tajemnica odmian follisa. O innych monetach z bardziej szlachetnych kruszców nie wypowiem się. Ale kilka pokażę korzystając z sieciowych zasobów, by nie zrobił nam się wyłącznie monolog historyczny. Dodam jedynie, że follisy bizantyńskie bardzo często są przebitkami na monetach władców wcześniej panujących. Było to po prostu bardziej wygodne. Przebitki w bizantyńskim mennictwie to norma. Nie wiem do jakiego stopnia wykorzystywano tą technikę ,,na leniucha” w Cesarstwie Rzymskim, zwanym też Zachodnim. Ale chyba nie korzystano z tego do tego stopnia jak w Bizancjum.

Ale sam follis jest nie tyle przedmiotem tego krótkiego wpisu, co pretekstem by nakreślić kim był Nicefor II Focas.

Cesarz rządził raczej krótko, w latach 963-969. Czyli w okresie, kiedy nasz Mieszko zdecydował się na przyjęcie chrztu i poślubienie Dobrawy 🙂 Ale czy sześcioletnie rządy są krótkie? Wedle standardu sześć lat to wcale nie tak krótko, bowiem znane są przypadki cesarskich rządów bardzo ,,krótko terminowych” jakbyśmy to ujęli. Kim był i jak umarł?

Przyjemniej opowiedzieć kim był.

Nicefor II Fokas – cesarz bizantyński – domena publiczna Internet

Był z pewnością wielkim wodzem, o czym świadczą jego liczne zwycięstwa. Można by zaryzykować, że był lepszym wodzem niż cesarzem. Ale ta druga konkluzja związana jest z niefortunnym wyborem małżonki oraz pewnymi uwarunkowaniami ekonomicznymi związanymi z prowadzeniem wojen.

Pochodząc z bardzo sławnej rodziny ,,wojskowej” jak byśmy to ujęli, szybko objął dowodzenie strategicznymi jednostkami wojskowymi, mając niejako dowodzenie ,,we krwi”. Wysokie stanowisko zawdzięcza niepowodzeniom swojego ojca Bardasa Fokasa, który sromotnie przegrał spora ilość bitw z Sayf al-Daulą – emirem Aleppo. Nie mogąc sobie dać rady z Arabami, ustąpił, a na jego miejsce powołano Nicefora Fokasa. W przeciwieństwie do swojego ojca miał więcej strategicznego rozsądku, zdobył Adatę, ufortyfikowaną miejscowość o dużym znaczeniu strategicznym, oraz poprowadził zwycięską kampanię przeciwko emiratowi Krety. Po zdobyciu obleganej twierdzy i stolicy emiratu – Chandax (Heraklion), uznano go za wybitnego dowódcę, który objął strefą bizantyńskich zależności dodatkowo Kretę.

Bizantyjczycy pod wodzą Nikefora Fokasa oblegają Chandax, stolicę Emiratu Krety – kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt domena publiczna Internet

Pomimo zwycięstwa w Konstantynopolu odmówiono mu obrzędu zwanego ,,triumfem rzymskim” zezwalając na zwykłą owację, czyli ,,obrządek” niższej rangi. By uzmysłowić wagę ,,triumfu rzymskiego” należy wytłumaczyć że zwycięski wódz triumfator, staje się na jeden dzień królem, poprzez właściwe obrzędy i nałożenie korony triumfalnej odpowiednich szat, a także możliwości wybijania monet z własnym wizerunkiem upamiętniających zwycięską bitwę, czy bitwy. Wywodzący się jeszcze z czasów republikańskich rytuał, nie był specjalnie dobrze postrzegany przez cesarzy. Wiadomo, że nadmierna popularność wodza mogła przyczynić się do pewnych działań opozycji i wprowadzenia go na tron…Po triumfach na Krecie stopniowo podbija Cylicję anatolijską, z większym lub mniejszym powodzeniem. Zdobycie Aleppo zapewniało dominację Bizancjum nad tymi terenami Azji Mniejszej, a jemu samemu nadaje miano ,,Bladej śmierci Saracenów” – przydomek nader wymowny 🙂

Rok 962, Nicefor Fokas zdobywa Aleppo-kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt domena publiczna Internet

Tymczasem w Konstantynopolu umiera nagle Roman II Porfirogeneta. Umiera nagle w dziwnych okolicznościach. Podobnych okolicznościach, które usunęły prawdopodobnie jego ojca Konstantyna VII Porfirogenetę ze świata żywych.

Solid przedstawiający Konstantyna VII z synem Romanem II – domena publiczna Internet

Jak do tego doszło? Otóż Roman II pojął za za żonę córkę karczmarza, Greczynkę Teofano (pierwotne imię Anastaso). Nowa żona rozpoczęła przy współudziale wielce wpływowego eunucha Józefa Bringasa, (który sprawował funkcję jakbyśmy to dzisiaj określili pierwszego ministra, czyli premiera) sieć intryg i spisków prowadzących do zabójstw . Ów eunuch wraz z Teofano oskarżani byli o otrucie Konstantyna VII, do którego ponoć mógł przyłożyć rękę i syn Roman II. Ot takie ,,rodzinne piekiełko”.

Konstantyn VII truty przez Teofano i Józefa Bringas kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt- domena publiczna Internet

Czy rzeczywiście Konstantyn VII został otruty? Tego nie wiemy i zapewne się nie dowiemy. Natomiast wypływa tutaj po raz pierwszy osoba Teofano jako intrygantki i potencjalnej trucicielki…. Sam Konstantyn to nietuzinkowa postać ,,zrodzonego z purpury” władcy, który był wielkim artystą, pisarzem, uczonym. Ale o nim kiedy indziej porozmawiamy.

Po śmierci Konstantyna VII Mamy na tronie Romana II i znowuż Teofano, czyli jego żona prawdopodobnie będzie maczała palce w jego przedwczesnej śmierci. Przed tym faktem Teofano używając intryg i zabiegów doprowadza do zesłania matki Romana II i jego sióstr do klasztoru. Nic nie stoi na przeszkodzie by zostać szarą eminencją Bizancjum i de facto rządzić cesarstwem. Roman II nie był wybitnym władcą, ba nawet należy uznać, że był wybitnie nieudolnym cesarzem, zainteresowanym jedynie uciechami cielesnymi, które rzekomo wysłały go na tamten świat. Nie jest to wykluczone, ale zarówno przeforsowanie w łóżkowych igraszkach jak i sprytna intryga Teofano mogła doprowadzić do jego śmierci, bo i tak niektórzy historycy uważają. Teofano zadbała o swoje potomstwo, ponieważ obaj synowie zostali współwładcami jeszcze za życia swojego ojca, a córka została wydana za mąż za Włodzimierza Wielkiego władcę Rusi Kijowskiej. I tutaj musimy dopisać, że starszy syn Romana i Teofano znany nam jako Bazyli II Bułgarobójca, doprowadził do kolejnego i w zasadzie ostatniego rozkwitu Bizancjum. Ale Bazylim II zajmiemy się prawdopodobnie w najbliższym czasie 🙂

Roman II zmarł w roku 963, jego następcą nie zostaje jednak żaden z małoletnich współcesarzy, lecz nasz tytułowy bohater Nicefor Fokas. Jego wybór, opromienionego sława wodza jest dobrym posunięciem.

Wjazd Nicefora Fokasa do Konstantynopola – kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt- domena publiczna Internet

Ale testament Romana II wcale nie wyznacza naszego bohatera na cesarza. Otóż mamy w nim zapisane , że odpowiedzialność za ster rządów pozostaje w rękach znanego nam już eunucha Józefa Bringasa, zaś młoda wdowa Teofano, zostaje regentką władając w zastępstwie małoletnich synów. Teofano była jednak w poważnym konflikcie z Bringasem, chcąc ukrócić jego rządy postanawia uwieść (co jej przyszło z łatwością, chociaż Nicefor podobno nie był urodziwy i do Belmonda było mu daleko 😉 ) Nicefora Fokasa. Fokas ostaje ogłoszony cesarzem 16 sierpnia 963 roku, a już miesiąc później bierze ślub z Teofano. Przejęcie władzy przez Fokasa było mało ,,aksamitne” jakbyśmy to nazwali, Bringas nie chciał oddać władzy, a całość przejęcia rządów odbyła się dzięki poparciu armii. Wkrótce jednak po pierwszych spektakularnych wyczynach na polach bitewnych sukcesy militarne zaczęły opuszczać Nicefora. Chociaż szczerze tyczyło się to działań militarnych głownie na zachodzie, gdzie do głosu dochodzi Otton I Wielki. Jego wojny z cesarstwem Bizantyńskim to oczywiście oddzielny temat. Na wschodzie Fokasowi szło całkiem nieźle. No ale zaniedbywanie pozostałych dziedzin gospodarki prowadzi do tego, że Focas uwikłany zostaje w rodzinne machinacje (jego brat był oskarżany o spekulowanie cenami pszenicy). Popada w konflikty z dowódcami, ludnością Konstantynopola, zaczyna się izolować. Sukcesy wojenne stają się przeszłością, chociaż trudno było je przyćmić niepowodzeniami polityki wewnętrznej. Armia hojnie opłacana nie podnosi powszechnego buntu, poza kilkoma dowódcami. Co innego niezadowolenie ludzi, co wynika z narastającego kryzysu wywołanego jak zwykle brakiem pieniędzy, które Fokas przeznaczał w większości na działania zbrojne. Przyjaciel Jan Tzimisces, nawiązuje sekretny romans z cesarzową Teofano. Sprytna kobieta widząc chylący się wizerunek cesarza, poprzez intrygi doprowadza do jego śmierci w roku 969 w pałacu Boukoleon, w którym Fokas w obawie o własne życie się ufortyfikował.

Ruiny pałacu Boukoleon, w którym zamordowano Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet

W spisku aktywny udział bierze brat Nicefora – Leon. Największą radość z jego śmierci przejawiają Arabowie, którym nieźle dał ,,popalić” w trakcie wschodnich kampanii. Natomiast w świecie chrześcijańskim panuje z tego powodu raczej żałoba. Tron obejmuje Jan I Tzimisces.

Jedna z najbardziej znanych monet miliaresion Jana I Tzimiscesa – Internet

Cesarz Jan I, po początkowych porywach serca do Teofano, nieco stopuje, nie żeniąc się z nią (na skutek presji wywartej przez patriarchę Polieukta, który nie godził się na to, jeśli cesarz nie skaże innych uczestników spisku) i zsyła ,,czerwoną cesarzową” na wyspę Prinkipo. Może to uchroniło go od śmierci z jej rąk? Po śmierci Jana I Tzimiscesa, nomen omen też nie naturalnej (otruty został prawdopodobnie przez chciwego Bazylego Lekapenosa), na tron wstępuje syn Teofano i Konstantyna VII – Bazyli II, który po raz ostatni doprowadzi do potężnego rozkwitu siły Cesarstwa Bizantyńskiego, a nazwany został Bazylim II Bułgarobójcą.

Pomimo wielu kontrowersji, w tym bardzo niemiłych komentarzy w odniesieniu do jego urody, co pominąłem, Nicefor II Fokas uchodził za wybitnego wodza, któremu cześć oddano nie tak dawno upamiętniając jego imieniem jeden z greckich okrętów wojennych, a wcześniej wydając znaczek w tysiącletnią rocznicę podboju Krety.

Znaczek z Niceforem II Fokasem w 1000 letnią rocznicę
podboju Krety – domena publiczna Internet

Podkreślając jego wybitna osobowość jako żołnierza, pamiętajmy, że był on autorem sławnego podręcznika ,,taktycznego” jak byśmy to dzisiaj nazwali – Praecepta Militaria, wiekopomnego dzieła. Przez biografów był oceniany jako ten, który zainaugurował epokę bizantyjską na Wschodzie, chociaż na drodze podbojów dodajmy.

Nie da się podważyć faktu, że wytworzył przestrzeń dla podbojów swojego pasierba Bazylego II, który bardzo dał się Bułgarom we znaki, ale o tym to już następnym razem…

Histamenon przedstawiający Nicefora II Fokasa (z brodą) wraz z Bazylim II – domena publiczna Internet

No i tak zakończyła się opowieść o zdolnym cesarzu, który zaufał kobiecie, a która go podstępnie zdradziła, o czym zawsze należy pamiętać 🙂

Pomimo różnych opinii na temat przewinień Teofano, śmiało można ja zaliczyć w poczet kobiet które nie miały oporów by dla osiągnięcia swoich celów wyeliminować ludzi stojących jej na drodze.

Słowa umieszczone na sarkofagu Nicefora II Fokasa, niech będą i dla nas przestrogą…..

Zwyciężyłeś wszystko oprócz kobiety.….

😉

Zagłada Antiochii w czasach bizantyńskich i upadek antiochijskiej mennicy.

Każdemu zapewne z kolekcjonerów monet bizantyńskich przyszło do głowy pytanie, skąd na większości monet przypisywanych mennicy w Antiochii znajduje się nie pasująca nazwa Theopolis. Zapewne większość poszperała i przeczytała że to nowa nazwa dawnej Antiochii ale czy ktoś mocniej wgłębił sie w zagadnienie? Historia klęsk, które dotknęły Antiochię jest zajmująca. Mamy bowiem w tle tragedię, która pochłonęła życie 250 tysięcy ludzi i była to jedną z największych naturalnych katastrof jaka dotknęła ludzkość. Sam tytuł brzmi trochę tajemniczo, ba może nawet zagadkowo, bo w historii tego miasta było kilka epizodów, które zasługują na miano zagłady. My operujemy w VI wieku i zagładę tego okresu mamy na myśli. Oczywiście w kontekście funkcjonowania mennicy antiochijskiej, okresu bizantyńskiego. Określenia bizantyński i bizantyński używam we wpisach wymiennie zdając sobie sprawę, że raczej forma ,,bizantyński” jako starsza jest poprawna, to bizantyjski bardziej popularna. Stąd taki mój kaprys by jej używać określenia ,,bizantyński” w tym wpisie chociaż, obie formy są poprawne 🙂

Antiochia w wizji artysty – źródło Internet

Na zdjęciu tytułowym mamy sprawcę całego zamieszania, który pobudził mnie niejako do napisania tego tekstu. Przeuroczy i mniej popularny follis Justyniana I. Oczywiście mennica antiochijska, przemianowana w legendzie monety na Theopolis…. No to zacznijmy pogaduszki 🙂

Historia lokuje Antiochię w IV wieku p.n.e., a jej założycielem był diadoch Aleksandra i Wielkiego – Seleukos I Nikator. Z założenia Antiochia (nazwa pochodzi od imienia ojca Seleukosa – Antiocha) miała być stolicą Imperium Seleukosa. Jak sie rozwijała? Można powiedzieć – wspaniale. Miłośnicy rzymskiego mennictwa wiedzą doskonale o czym mówię.

Mapa Peutingera przedstawiająca Antiochię, Aleksandrię i Seleucję w IV wieku domena publiczna Internet

Dodajmy (to dla leniuchów) lokalizację na mapie Bliskiego Wschodu

– jak sie okaże nie bez znaczenia ……

Mapa – domena publiczna Internet

Jak widzimy nasza Antiochia zlokalizowana była w Syrii, której to prowincji była stolicą w okresie rzymskim. By wytłumaczyć do końca o co chodzi z ta ,,naszą Antiochią” musimy napisać, ze była jeszcze Antiocha Pizydyjska założona przez Antiocha I Sotera (syn Seleukosa I Nikatora). A poza tym masa przeróżnych osad i obozów wojskowych w liczbie kilkunastu w Azji Mniejszej i na Bliskim Wschodzie, które były nazywane Antiochiami. Nasza, o której piszemy, określana jest Antiochią Syryjska, bądź Antiochią Wielką. Czasami spotykamy się z określeniem Antiochia ad Orontem, od lokalizacji jej nad rzeką Orontes. Okres funkcjonowania mennicy antiochijskiej w okresie rzymskim pomijamy, bo to temat olbrzymi. Obejmuje około siedmiu wieków bicia monet w tym mieście od czasu Imperium Seleucydów do czasów rzymskich. Ten okres jest niezmiernie ciekawy, również w aspekcie mennictwa, ale my koncentrujemy sie w tych pogaduszkach wyłącznie na okresie bizantyńskim. Otóż przyjmuje sie okres funkcjonowania mennicy w Antiochii w interesującym nas bizantyńskim okresie na lata 512-610, w dużym przybliżeniu. Antiochia była w okresie bizantyńskim jednym z trzech największych ośrodków miejskich cesarstwa obok Konstantynopola i Alexandrii!

Oczywiście mennica antiochijska znana jest wszystkim miłośnikom mennictwa antycznego i bizantyńskiego. Ad vocem, to nie wiem dlaczego z uporem maniaka okres istnienia Cesarstwa Bizantyńskiego wciskany jest przemocą do antyku… Prym w tym wiodą głównie serwisy aukcyjne, sklepy numizmatyczne…. Stąd wiedząc, że szczegółowych granic początku i końca poszczególnych okresów historycznych wyznaczyć sie precyzyjnie nie da, to jednak historia Bizancjum jest historią lokalizowaną w średniowieczu, nie antyku. Koncentrując się na okresie bizantyńskim, trzeba stwierdzić, że w mennictwie bizantyńskim zaszły wielkie zmiany. Zmiany które porównując je do rzymskiego mennictwa przebiegły zdecydowanie na niekorzyść. Otóż po uporządkowanym i przejrzystym okresie rzymskim, reprezentowanym przez numizmaty genialnie zachowane, w których możemy przebierać wybrzydzając ile wlezie, trafiamy na okres niekoniecznie satysfakcjonujący pod względem estetyki monet. Reforma Anastazjusza jak wiemy uporządkowała bizantyński system monetarny, ale nie przywróciła, ani nie utrwaliła estetyki monet wybijanych w rzymskim okresie.

Tremissis Anastazjusza – domena publiczna Internet

O ile monety wybijane w szlachetnych kruszcach (złocie jako, że bicie monet w srebrze do VII wieku nie było zbyt popularne, ze względu na kiepska renomę psucia srebra w okresie rzymskim), nie budzą większych zastrzeżeń, tak nieliczne monety srebrne a juz całkowicie monety wybijane w miedzi i jej stopach pozostawiają wiele do życzenia…. Kolekcjoner monet bizantyńskich musi porzucić nadzieje, na tanie kompletowanie dobrych stanów monet, monety w dobrych stanach zwłaszcza miedziaki, są rzadkie no i drogie… Monety są ujmując dobitnie, bardzo wyeksploatowane, często koślawe, ale ten dysonans estetyczny dotyczący monet wykonanych z metali bardziej podłych niż złoto i srebro jest widoczny, ale oczywiście nie zniechęcający. Każda bizantyjska moneta przemawia do wyobraźni, no i sporo jest jeszcze do odkrycia w tym temacie !! Po tym przydługim wstępie, trzeba przejść do meritum 🙂 Napomknąłem o lokalizacji Antiochii, mówiąc że większość katastrof wynikła z lokalizacji. Tak dokładnie, głownie mamy na myśli lokalizacje w aspekcie geologicznym. Lokalizacje płyt tektonicznych i ich ruchy sprawiają, że regiony te uznane są za wyjątkowo ,,sejsmiczne”, mówiąc oględnie chodzi o częstotliwość i siłę trzęsień ziemi. O ile drobne trzęsienia ziemi nie wywołują emocji, to te wielkie owszem…

Zanim doszło to tragicznego trzęsienia ziemi roku 527, Antiochię nawiedziły wcześniejsze katastrofy.

Historia odnotowała dwa trzęsienia ziemi jedno połowy I wieku naszej ery, oraz drugie potężne z roku 115., które o mały włos nie pozbawiło cesarza Trajana, a przy okazji jego sukcesora – Hadriana życia. To trzęsienie ziemi z roku 115, podobno było zbliżone co do rozmiarów do tego VI wiecznego, niemniej historycy podważają wielkość tego trzęsienia ziemi roku 115, uważając, że nastąpiło wymieszanie źródeł historycznych, przyjmijmy że było to duże trzęsienie ziemi. Cesarze Trajan, a następnie Hadrian odbudowali Antiochię, która szybko powróciła do swojej świetności. Wydarzenia które doprowadziły do jej stopniowego upadku rozegrały sie w wieku VI. Był rok 526….W tym czasie panującym cesarzem był Justyn I

Justyn – wizerunek na solidzie źródło – Internet

Pierwszym wcześniejszym kataklizmem był ogromny pożar Antiochii w roku 525. O ile pożar był katastrofą, to tak wielkie trzęsienie ziemi w maju 526 roku (kronikarze podają datę od 20 do 29 maja 526) było tragedią. Podczas trzęsienia ziemi zginęło około 250 tysięcy ludzi, czyli mniej więcej tylu ilu zamieszkuje Gdynię. Wstrząsy sejsmiczne zakończył ogromny pożar. Przypuszcza sie że w sumie w samej Antiochii i okolicach objętych aktywnością sejsmiczną zginęło około 300 tysięcy ludzi.

Kronika Jana Malalasa z Antiochii opisuje skutki trzęsienia ziemi. Pozwolę sobie zacytować..

Strona tytułowa kroniki Jana Malalasa opisująca zagładę Antiochii roku – Internet

Po ustąpieniu pożarów ci, którzy pozostali, podjęli szaleńczą akcję ratunkową, aby uwolnić uwięzionych w gruzach. Wielu zostało uwięzionych pod gruzami, ponieważ tak wiele budynków w mieście zawaliło się z powodu trzęsienia ziemi. Wielu z uratowanych zmarło jednak wkrótce po odniesionych obrażeniach. Poinformowano, że wielu mieszkańców zostało zakopanych pod gruzami do 30 dni, ale udało im się przeżyć. Pojawiły się nawet doniesienia o tym, że w gruzach rodziły się dzieci i przeżyły wraz z matkami. Innym znanym cudem było to, że trzeciego dnia po trzęsieniu ziemi Święty Krzyż pojawił się w chmurach nad północną dzielnicą miasta, prowadząc tych, którzy go widzieli, do płaczu i modlitwy przez godzinę.

Sugestywny opis nie pozbawiony elementów mistycznych. Warto dodać, że sam cesarz Justyn I zareagował na tą tragedię pozbawiając się dobrowolnie atrybutów władzy cesarskiej, zdejmując diadem i chlamys, publicznie ubolewając nad ta katastrofą. Natychmiast wzorem poprzedników (Trajana i Hadriana) przekazuje wielkie kwoty pieniędzy na odbudowę Antiochii. Jego następca Justynian I Wielki zwiększa pomoc finansową dla zburzonego miasta, w pierwszej kolejności odbudowując miejsca kultu religijnego, nie zapominając o odbudowie cystern do magazynowania wody, bez której miast by nie miało szans funkcjonować. Prócz odbudowy wprowadził ścisły nadzór jakbyśmy to dzisiaj nazwali ,,policyjny” mający na celu zapobieganie rabunkom i kradzieżom.

Pomimo tego Antiochia od czasu trzęsienia ziemi juz nie podniosła sie do swojej świetności. Dwa lata po wielkim trzęsieniu ziemi Antiochię, częściowo odbudowaną nawiedza kolejne trzęsienie ziemi, które pochłania tym razem ,,tylko” 5000 ofiar.

Chcąc oddać miast pod boską opiekę Justynian I przemianowuje Antiochię na Theopolis(w pisowni czasami Teopolis), czyli Miasto Boga. W roku 536 następuje nie do końca wyjaśnione do dzisiaj wielkie przesłonienie chmurami słońca spowodowane nieokreśloną do dzisiaj erupcją wulkaniczną. Słońce nie dostarcza do ziemi błogosławionego ciepła przez około 18 miesięcy. Upadają miasta i państwa.. Kolejne erupcje z lat 540 i 547 tylko pogłębiają klęski głodu. Prokopiusz z Cezarei opisuje to wydarzenie

„…wydarzyła się najstraszniejsza zapowiedź. Słońce bowiem dawało swoje światło bez jasności, jak księżyc, przez cały rok… i wydawało się niezmiernie jak słońce podczas zaćmienia, ponieważ promienie, które rzucało, nie były jasne”

Oddanie Antiochii pod boską opiekę nie przydało sie na wiele, w roku 540 Antiochię najeżdża Khusro I król Sasanidów, łamiąc obowiązujący od 532 roku pokój. Khusro I grabi i finalnie podpala znowuż miasto.

Khusro I – podobizna na drachmie – zdjęcie z 15 aukcji GNDM -2021
Aż nadchodzi rok 541.. W historii Bizancjum jeden z najbardziej ponurych okresów epidemii, czy nawet pandemii dżumy określanej mianem ,,dżumy Justyniana”. Sama zaraza atakujemiasto kilka lat później, o czym dalej napiszemy.

Troszkę na ten temat zarazy i mennicy w Konstantynopolu napisałem tutaj (dla chętnych/zdesperowanych/ głodnych wiedzy)

Dżuma Justyniana czyli zagadkowe funkcjonowanie mennicy w Konstantynopolu w czasach zarazy.

Nawet jeżeli relacje kronikarskie są nieco przesadzone, to musimy zdawać sobie sprawę, że takie nagromadzenie nieszczęść na przestrzeni kilkunastu lat potrafi pogrążyć każde miasto. Na koniec jeszcze dwa mniejsze, ale równie destrukcyjne trzęsienia ziemi wystąpiły w latach 551 i 557.

Historia bizantyńskiej Antiochii (Theopolis) kończy się w następnym stuleciu w roku 637, kiedy zostaje ona podbita przez Arabów. Późniejsze jej dzieje są bardzo zajmujące, niemniej nawet jej powtórne odbicie przez Nicefora II Fokasa w X wieku nie przyczyniło sie do powrotu świetności miasta. Odcięcie od szlaków handlowych zmieniło konfigurację ekonomiczną i polityczną wielkich miast Bliskiego Wschodu.

Ruiny Antiochii – źródło Internet

My zaś abstrahując od tych strasznych wydarzeń, mamy przyjemność kolekcjonować monety odznaczone jako antiochijskie, chociaz nie zawsze z takim opisem w legendzie monety je napotykamy…

Chronologicznie począwszy od początku okresu bizantyńskiego spotykamy się z różnymi opisami mennicy antiochijskiej w legendzie monety. Okres reformy Anastazjusza nie jest czymś wyjątkowym.

Spotykamy opisy literowe jak w pentanummium poniżej ograniczające się do dwóch liter A i N rozdzielonych oznakowaniem officina czyli zakładu(warsztatu) gdzie bito monetę. Odmian tego wzoru może jest sporo. Są odmiany z literami wewnątrz epsilon, czasami bez liter, pozwalające jedynie snuć domysły co do mennicy…

Pentanummium Antiochia- zdjęcie ze strony https://coins.labarum.info/en/catalog

Bardzo ciekawym jest umieszczanie liter wzdłuż długiego ramienia krzyża przykładowo na pólfollisie Anastazjusza. Tutaj spotykamy litery rozmieszczone wzdłuż długiego ramienia – A N T X

Sam krzyż w tej formie pokazuje się na półfollisach Anastazjusza, a znika z końcem panowania Justyniana I.

Półfollis Antiochia- zdjęcie ze strony https://coins.labarum.info/en/catalog

Pokazuje sie na rzadko spotykanych barbarzyńskich naśladownictwach, nawet w postaci jakbyśmy to dzisiaj nazwali ,,satanistycznych” oczywiście to takie skojarzenie, po prostu krzyż jest odwrócony. Taki odwrócony krzyż to nie domena imitacji, bo według Seara pokazuje się i na oryginalnych półfollisach, jak chociażby z mennicy kartagińskiej.

Barbarzyńska imitacja pólfollisa Justyniana I Wielkiego – źródło https://www.vcoins.com

Prócz tych ciekawych form opisu mennicy najczęściej napotykamy typowe nazwy mennicy umieszczone pod egzergą – ANTIX.

Typowy follis z okresu wczesnego Justyniana (przed drugim trzęsieniem ziemi) mennicy antiochijskiej – źródło https://en.numista.com

Po drugim trzęsieniu ziemi, jak juz pisaliśmy następuje oddanie miasta pod ,,boską opiekę” i zmiana nazwy. ,,Odbija” sie to oczywiście i na legendzie opisowej monet, oczywiście począwszy od Justyniana I. Tak na marginesie, najciekawszym okresem funkcjonowania mennicy w Antiochii jest okres justyniański. Bardzo duża różnorodność, masa odmian, wariantów etc… W zasadzie można zbierać tylko antiochijskie monety Justyniana i będzie sporo kolekcjonowania, no i spore wydatki 🙂

Odmienny wizerunek Justyniana na rzadszym follisie z Antiochii-Theopolis – mój ulubiony i ozdoba moich skromnych zbiorów 😉

Kolejni władcy utrzymują zmieniona nazwę, która w zasadzie do końca funkcjonowania mennicy nie powraca do nazwy pierwotnej – Antiochia. By nie było tak prosto, to nazwa Theopolis na monetach również ulega różnym modyfikacjom, skrótom, translacjom na język grecki, powrotom do zlatynizowanej formy. Zerknijmy skrótowo na to zagadnienie.

Półfollis Justyniana Antiochia -Theopolis- źródło Internet

Oczywiście nie zamierzam prezentować tutaj wszystkich typów, wariantów i odmian monet antiochijskich. Ale kilka zdjęć warto wrzucić. Zwłaszcza takich, na których są monety mogące sprawić trudność w rozszyfrowaniu pochodzenia.

Nazwa Theopolis przetłumaczona na język grecki brzmi θEOYΠOΛIS

Stąd i taka nazwa pojawia się na monetach w kolejnym okresie po opisie +THEUP.

Otóż poniżej mamy taki przykład translacji na język grecki nazwy miasta, dodatkowo wyrażonej skrótowo.

Follis Justyniana Antiochia -Theopolis z translacją na język grecki- źródło Internet

Oczywiście nazwa grecka wystąpi na wszystkich monetach, które wybijano po roku 537 ( nazwy mennicy za Justyniana stanowią swoistą pomoc w datowaniu aż do reformy, która nastąpiła w 12 roku panowania. Od tego czasu rok panowania umieszczany jest na rewersie monety. Reforma ta zwiększa wagę monet, a co za tym idzie wielkość. Mennice zaczynają wypuszczać urocze wielkie miedziaki, które uwielbiam ! Oczywiście pojawia nam się nie władca z profilu jak dotychczas, tylko en face , czyli oglądamy wizerunek całej twarzy.

A także w przypadku mennicy antiochijskiej nazwa grecka ulega na niektórych monetach skróceniu do θVΠO

Rewers follisa ze skrócona grecką nazwa mennicy θVΠO- źródło Internet

Co ciekawe reforma dotarła do Antiochii-Theopolis dopiero w 13 roku panowania Justyniana, więc monet z wybitym rokiem XII nie napotkamy. Spotykamy rok XIII, potem mamy przerwę, którą zagospodarował sasanidzki król Khusro I, najeżdżając miasto. Przerwa występuje również w latach panowania 17-19, w których mogła dotrzeć do Antiochii spóźniona fala epidemii, która mogła wywrzeć wpływ na funkcjonowanie mennicy. Mógł to być wpływ znacznie większy niż na funkcjonowanie mennicy w Konstantynopolu, o czy już pisałem. W każdym razie około 16 roku panowania pojawia nam sie znak CHEUP ^o, zlatynizowany jak widzimy, typowy tylko dla 16 roku panowania Justyniana I. Na półfollisach pokazuje się skrócone CH z kreseczka na górze. Ale również tylko w 16 roku panowania.

Rewers follisa ze skrócona zlatynizowaną nazwa mennicy CHEUP ^o– źródło Internet

Oznaczenie mennicy zmienia sie prawdopodobnie po ustąpieniu zarazy w XX roku panowania. Jak na zdjęciu poniżej.

Follis Justyniana XXII rok panowania.

Takie oznakowanie mennicy ustępuje około 24 roku panowania, zastąpione przez THUΠ, wcześniejsze jak widzicie jest bardziej podobne do rosyjskiego znaku ,,CZ” – jeśli kos pamięta ten język, wbijany do uczniowskich głów w okresie PRL – owskiego zapatrywania na program kształcenia młodzieży.

Rewers follisa ze zlatynizowaną nazwą mennicy THUΠ– źródło Internet

Panowanie począwszy od roku 35 wprowadza do skróconej nazwy mennicy znowuż literę E, co daje nam THEUP na monetach. Powracamy do pierwotnej formy Theopolis z początku zmian nazwy miasta. Ostatnim rocznikiem justyniańskich monet wybijanych w Antiochii są monety z 39 roku panowania.

Na tym można by zakończyć krótki opis ewolucji nazwy mennicy, która ma bezpośredni związek z wydarzeniami, które doprowadziły do stopniowego upadku tego wspaniałego miasta. Późniejsi władcy utrzymywali nazwę Theopolis w różnych wersjach na swoich monetach. Ostatnie monety ze znakiem mennicy emituje cesarz Fokas. Rok 610 to ostatni rok jej funkcjonowania. W roku 611 Antiochia zostaje zdobyta przez Persów a w 637 przez Arabów.

Follis Maurycy Tyberiusz – 14 rok panowania

Monetom bizantyńskim jakże daleko do monet okresu rzymskiego, czasów wysublimowanych wizerunków, budzących zachwyt do dzisiaj. Tak uważa większość. Czy słusznie?

Okres bizantyński mennicy, w sumie krótki, bo zamykający się w stu latach, jest świetnym przykładem ewolucji zmian jakie zachodziły na monetach. Okres ten pomimo wyraźnego spadku jakości monety w porównaniu do wcześniejszego okresu rzymskiego jest niezmiernie ciekawy. Powiem, że wciągający! Powiem, że chociaż (na szczęście dla kolekcjonujących) nie jest on tak popularny jak rzymski, to zasługuje by o nim pamiętać i to i owo napisać.

W pogaduszkach tych trudno dopatrzyć się rzetelnego opisu historii mennicy, ot takie amatorskie dywagacje człowieka, któremu bizantyńskie mennictwo jest po prostu bliskie, a historia upadku Antiochii dała wiele do myślenia, inspirując do tego wpisu 🙂

Kończąc wpis, czy Antiochia nigdy juz nie zaistniała w historii naszej cywilizacji? Otóż nic takiego! W roku 1097 rozpoczyna sie oblężenie Antiochii. Pierwsza wyprawa krzyżowa podciąga pod mury miasta…

Oblężenie Antiochii 1097 rok – domena publiczna Internet.

Rozpoczyna się 170 letnia historia Księstwa Antiochii, ale to juz zupełnie inna historia 🙂

Źródło https://colnect.com/

Do usłyszenia !