Równy królom, a niemalże zapomniany….

Nie tak dawno kolejna okazja zakupienia puła ruskiego Władysława Opolczyka przeszła mi koło nosa. Wszystkiemu winne zamieszanie z wyborami, zaczytałem się w mglistych programach i obietnicach wyborczych i zapomniałem o aukcji, na którą byłem bardzo mocno zmotywowany, by wygrać oczywiście. Gdy w ostatniej chwili wszedłem na aukcję, było już za późno, a przy okazji kursor myszki zahaczył jakąś reklamę chyba środków dezynfekcyjnych, zanim kliknąłem – było w zasadzie po wszystkim. Stałem się pośrednią ofiarą epidemii jak stwierdziłem, takich ofiar będzie więcej. A puło było całkiem przyjemne i generalnie stać by mnie było na jego zakup. O pułach fajnie napisał Darek Marzęta na swoim blogu, warto przeczytać.

http://blognumizmatyczny.pl/2015/12/10/pierwsze-polskie-monety-miedziane/

Wcześniej udało mi się wygrać w sumie całkiem przyzwoitego kwartnika Władysława Opolczyka, miałbym komplet a tak zdenerwowany poszedłem do pracy.

W złości pomyślałem, że napiszę co sądzę o tym księciu. Jak pomyślałem, to mi przeszło, bo analiza materiałów na jego temat jest całkiem zajmująca.

Gdybym zapytał przeciętnego ucznia szkoły średniej czy słyszał kiedykolwiek o nim, zapewne zobaczyłbym wytrzeszczone oczy, dzisiaj zapytam swoje potomstwo, reakcja jest łatwa do przewidzenia.

Kim był i jaki był jego wpływ na historię Polski?

Widzowie oglądający kontrowersyjny serial ,,Korona królów” mogą niektórych zaskoczyć znajomością tej postaci. Ja tego serialu nie oglądam, po pierwszym odcinku do którego podszedłem z entuzjazmem przeszła mi jakakolwiek ochota na jego oglądanie, niewiele brakowało by przeszła mi ochota na oglądanie telewizji co akuratnie nie byłoby takie złe… Niemniej niektóre gospodynie domowe bardzo sobie cenią ten serial i jego wątki romansowe.

My trzymamy się faktów.

Przede wszystkim nie wiem czy większość numizmatyków na tyle głęboko wchodzi w tematykę historycznie powiązaną z zakupowanymi monetami by się zastanawiać nad tym kim był jakiś tam Opolczyk. grunt, że udało się zakupić kwartnika i to niedrogo. Kwartnik ląduje w zbiorach, a nasz Władysław w dalszym ciągu pozostaje anonimowy.

Ale kim był nasz bohater?

Władysław Opolczyk namalowany pędzlem Jana Matejki
– domena publiczna

Jako, że staranne wykształcenie i doświadczenie polityczne zdobywał na dworze andegaweńskim, często zarzuca się mu iż działał na szkodę Królestwa Polskiego faworyzując interesy Andegawenów. Czy tak było istotnie?

Był ambitnym człowiekiem, wiążąc się z dworem węgierskim zapewne przypuszczał, że skoro sukcesorem Kazimierza Wielkiego będzie Ludwik Węgierski, to warto się koło niego ,,zakręcić”. W 1364 roku bierze udział w ,,Zjeździe monarchów” w Krakowie, podczas którego wystawna uczta u Wierzynka przechodzi do historii. Dzisiaj cała mistyka uczty u Wierzynka jest trochę odzierana z mitów jakie narosły wokół niej, zdaje się że na swój sposób wypromował ją Jan Długosz, nasz kronikarz, który opisał splendor uczty i rolę w historii Europy, co tak do końca nie było prawdą, która to prawda zaczęła żyć życiem własnym legendy, oraz jakbyśmy to nazwali dzisiaj rodzina Wierzynków na swój sposób ,,lokowała produkt” jakim były jej gastronomiczne usługi. A Długosz pisał 100 lat później to co mu Wierzynkowie opowiadali.

Niemniej Władysław Opolczyk był tam zaproszony i było to niemałe wyróżnienie.

W 1366 roku dosyć niespodziewanie dla wszystkich zostaje palatynem Ludwika Węgierskiego.

Palatyn (comes palatinus, czyli komes pałacowy) to osobistość bardzo ważna w średniowiecznej Europie, analizując hierarchę świecką stanowi on druga osobę po królu. Jaka role w historii Polski odegrał palatyn Sieciech, zapewne większość wie, chociaż i tutaj jego rola jest dosyć enigmatyczna. Wspomnę tylko, że rola Sieciecha była ogromna, skoro pokusił się o bicie własnej monety będącej obiektem westchnień kolekcjonerów (moim po prawdzie też …). No i nasz Władysław również swoje monety wybił..

Ale odrzućmy te luźne peregrynacje w epokę Sieciecha, ponieważ jesteśmy cały czas przy ,,wyklętym Piaście”, czyli Władysławie. Stanowisko palatyna pozwala nakłonić i zwrócić uwagę Ludwika w kierunku Bałkanów, gdzie prawdę powiedziawszy i tak toczył wojny o dominację nad Adriatykiem. A zwrócenie uwagi skutkuje ekspansja militarną Węgier w tym kierunku. No ale Ludwik spoglądać zaczął bardziej na północ swojego królestwa w kierunku Polski i Czech.

Nadchodzi rok 1370, zbliża się schyłek panowania Kazimierza III Wielkiego w Polsce. Władysław otrzymuje misję by zabezpieczyć interesy Ludwika w Polsce po śmierci Kazimierza. jak wiemy Ludwik był sukcesorem Kazimierza. Władysław zaś miał za zadanie powstrzymać zapędy Luksemburgów do korony Polski. W tym celu najeżdża Morawy. Luksemburgowie rezygnują z pędu ku polskiej koronie. Ale Władysław to polityk, z wszystkimi cechami polityków (w tym i współczesnych, o których mówi się, że głaszczą dzieci po głowach a gdy dzieci nie patrzą to kradną im cukierki). Władysław cukierków nie kradł, ale flirtować z Luksemburgami miał ochotę. Wiadomo, warto zabezpieczać wszelkie kierunki polityczne. Ten flirt nie spodobałby się nikomu poza Luksemburgami może. Nie spodobał się Ludwikowi, który odbiera mu palatynat ku wielkiej radości swoich rodaków. Ale nie krzywdzi naszego bohatera, bo powierza mu w 1370 roku ….zarządzanie Rusią. Tutaj wreszcie otrzymujemy odpowiedź skąd te ,,ruskie” monety u Opolczyka, w tym i nasz kwartnik. Książę Władysław sprawujący zarząd na Rusią, musiał po pewnym czasie swoich rządów (1372-78) poczuć się ,,mocnym wielce” skoro zaczął za zgodą (lub i bez zgody) wybijać kwartniki z własna literą.

Jego ruskie zwierzchnictwo początkowo ograniczało się do opisu otokowego na rewersie VLADISLAVUS DUX, z pełnym poszanowaniem awersu i ukoronowanej litery imienia króla (L). W pewnym okresie pojawiają się kwartniki z literą Władysława (W), opisem na awersie VLADISLAVUS DUX i lwem na rewersie i opisem MONETA RVSSIE. Nadmienić trzeba że na ,,władysławowskich” kwartnikach nie ma wzmianki o Ludwiku prawowitym władcy, co zresztą miało już miejsce w przeszłości za Sieciecha, wybijającego monety ze swoimi inskrypcjami..

Sam lew na rewersie to oczywiście herb Rusi Halicko – Włodzimierskiej, sam lew pozostał w herbie Lwowa, niestety również w herbie jednej z dywizji SS Galicja rekrutującej Ukraińców, ale o tym rozdziale historii lwa mówić nie będziemy.

Dla ciekawych obecne barwy Ukrainy, mają swój historyczny rodowód wywodzący się z barw herbowych naszego bohatera, który te barwy nadał Rusi. Pod tymi barwami oddziały ruskie ostro gromiły Zakon Krzyżacki pod Grunwaldem, chociaz nie wiem jak z rycerstwem opolskim, po której stało stronie w tej rozgrywce militarnej…

Herb Władysława Opolczyka -domena publiczna

No ale co dalej z Władysławem? Rok 1378 to ostatni w jego namiestnictwie na Rusi. Ale w tym okresie jest już namiestnikiem Królestwa Polskiego. Namiestnikiem nie akceptowanym przez szlachtę Wielkopolską, na wniosek której traci namiestnictwo Królestwa Polskiego i następnie zwierzchnictwo nad Rusią. Jako rekompensatę otrzymuje ziemie kujawską i dobrzyńską.

Już za króla Władysława Jagiełły zastawia Ziemię Dobrzyńską.. Zakonowi Krzyżackiemu

Dokument zastawny Ziemi Dobrzyńskiej -domena publiczna

Na dobre mu to nie wychodzi, trochę wcześniej jeszcze przed tym zastawem na rzecz krzyżaków, popada w konflikt z Jagiełłą odmawiając złożenia mu hołdu lennego.

Ten akt buntu ukarany jest przez Jagiełłę ostro. Wojska koronne najeżdżają włości Opolczyka, w starciu z nimi szans wielkich nie miał. By nie wdawać się w rozważania zbyt szczegółowo należy napomknąć, że Opolczyk był autorem nieudanego zamachu mającego na celu opanowanie Wawelu i wszelkie cechy zamachu stanu ( działań odwetowych za odebranie praw do Bydgoszczy). Jego polityka w tym okresie pozostawiam wiele do życzenia, bo ciągłe ,,romanse” polityczne z Zakonem Krzyżackim, Luksemburgami nie mogły mu wyjść na dobre. Najbardziej spektakularnym były próby namówienia Konrada Wallenroda, Wielkiego Mistrza Zakonu do rozbioru Królestwa Polskiego przez Krzyżaków razem z Luksemburgami.. Zakon nie odważył się jednak na taki krok, będąc do niego kompletnie nieprzygotowanym. Wojny pomiędzy Jagiełłą a Opolczykiem trwały aż do 1396 roku.

Z wojen Władysław Opolczyk wyszedł przegrany, jego ambicje legły w gruzach. Jako jaśniejszy promyk w jego życiorysie należy uznać ufundowanie klasztoru na Jasnej Górze, chociaż dokonał tego raczej jako nadaną mu pokutę niż z własnej woli.

Fundacja klasztoru na Jasnej Górze -domena publiczna

Władysław Opolczyk umiera w 1401 roku, a ostatnie lata swojego życia, opuszczony przez sprzymierzeńców spędza na łaskawym chlebie na luksemburskim dworze.

Chyba trochę zapomnieliśmy o księciu który w pewnym okresie był równy królom, to trudno zaprzeczyć, że był zręcznym i bezwzględnym politykiem, jego wpływ na wydarzenia końca XIV wieku był znaczący.

Nam pozostają jego monety, ciągle pożądane, ciągle w odpowiedniej cenie. I ciągle ktoś mnie przelicytowuje z tym pułem , ale ja go dopadnę (puło rzecz jasna) i będę w tym działaniu bezwzględny – jak bohater tej gadaniny…

do usłyszenia 🙂

Brakteat Krzywoustego, rzadki i pospolity okaz pożądanej monety

Tytułem wstępu.. Poniższy tekst powstał kilka lat temu. W chwili obecnej tak w zasadzie jeśli chodzi o dostępność omawianego brakteatu, wiele sie nie zmieniło, gości on równie często na aukcjach, a nawet czasami jest w sprzedaży ciągłej w wybranych sklepach numizmatycznych. Pisząc, ze nic sie nie zmieniło trochę mijam sie z prawdą, bo zmieniły sie ceny i niestety te minimalne również..

Paradoks tytułu nasuwa konieczność wyjaśnienia tego oksymoronu. Ale to na końcu. Do naskrobania tego tekstu zmusił mnie nabytek tytułowego numizmatycznego bohatera, na jednej aukcji, aukcji szacownego sklepu numizmatycznego, mniejsza o nazwę i lokalizację, sklepu oczywiście.

Monety średniowieczne generalnie nie uchodzą za ,,łatwe” w zbieraniu, klasyfikowaniu, etc. Dodatkowo nie uchodzą za tanie. Ta druga cecha wybitnie odbija się na rynku potencjalnych numizmatyków mających ochotę na zajęcie się ta trudna gałęzią. Ja się zająłem, oczywiście nie traktuje tego tak bardzo profesjonalnie jak powinienem, tylko bardzo amatorsko, ot tak z prostej przyczyny – braku pieniędzy na konkretne zakupy. Kupuje głównie drobnicę, tanią, ale cechująca się mnogością odmian, wariantów, jak to w średniowieczu bywało, co rzemieślnik to nowy wariant, co garniec okowity wychylony przez niego, to nowa odmiana. Drobnica jest fajna, ale czasami nie wystarcza. Czasami nachodzi człowieka wielka chętka by mieć w kolekcji coś wybitnego, rzadkiego, chociaż jeden okaz numizmatyczny, o którym by można powiedzieć, że jest wyjątkowy no przynajmniej R4 według klasyfikacji 😉

Do takich numizmatów zalicza się i tytułowy brakteat, zwany wymiennie pokutnym bądź absolucyjnym. Przede wszystkim zaś drogim. W okresie moich zainteresowań tym brakteatem, jego cena zaczęła stopniowo spadać do przeciętnego poziomu 1800-2500 PLN oczywiście dla wariantu II ( o wariantach za chwilkę). Zdarzały się na aukcjach spadki cen do poziomu 1500 PLN tak średnio oczywiście. Pierwotne ceny były windowane powyżej 3000 PLN, no ale w momencie moich licytacji były już znacznie niższe. Pomimo spadku cen cały czas znajdował nabywców. Rynek numizmatyczny jest dosyć chłonny i elastyczny, wchłonie sporo. Podejmując decyzję, że ,,muszę go mieć” bez względu na reakcję żony (co jest szaleństwem znając bezmiar jej desperacji w takich sytuacjach), pomyślałem o innym szaleństwie, szaleństwie jakie ogarnia kolekcjonera, kompulsywnych zakupach i innych niemiłych przypadłościach kolekcjonerskich. Gwoli uzupełnienia.. Celowo pomijam opisy genezy wizerunku oraz teorii związanych z tymi wizerunkami. Są dostępne po kilku kliknięciach w klawiaturę. Sam epitet absolucyjny/protekcyjny stosowany jest wymiennie, w sumie nie wiem dlaczego, bo protekcja nie jest tożsama z absolucją (rozgrzeszeniem). Przymiotniki te wywodzą się z genezy rozważań, co oznacza postać klęczącego księcia, czy żałuje za grzechy, zwłaszcza bratobójstwa, czy jednak nie żałuje ale stara się o protekcję świętego. Spotykany swego czasu i czasami używany w opisach epitet ,,pokutny” również odnosi się do popełnionych niegodziwości. Chociaż gdyby spojrzeć w głąb historii to tych niegodziwości wyświadczanych rodzinie czasami najbliższej, wśród władców piastowskich było jednak sporo. Szczep piastowskich książąt a i koronowanych głów bardzo często używał argumentów najgorszego sortu do zapewnienia sobie komfortu panowania. Bolesław Krzywousty do aniołków nie należał w tej materii. Więc może jednak żałował za grzechy, czemu wyraz dał twórca wizerunku na brakteacie..

A tymczasem w tajemnicy przed drugą lepsza połową oczywiście, wziąłem udział w licytacji jednego z renomowanych sklepów numizmatycznych. Nie wiem czy ukradkowe licytacje w obawie przed złością żony to dobry sposób na spędzanie wolnego czasu, ale czasami nie ma innego wyjścia.

Dodam, że nie była to moja pierwsza licytacja brakteatu Krzywoustego, ponieważ pędzony pożądaniem jego posiadania, brałem udział w kilku takich zmaganiach. Jak zwykle z bez specjalnego powodzenia. Jak to zwykle bywa najbardziej soczystymi w licytacjach numizmatów (ale nie tylko) są ostatnie minuty i gdy już się wydaje, że wymarzony okaz jest nasz, ktoś nas przelicytowuje. Na marginesie tej pogaduszki, powiem, że bardzo irytujące jest obserwowanie gdy wygrywający licytant przebija cię o 50 groszy, triumfujący i bohaterski, chociaż anonimowy..

Tym razem było inaczej, zapewne ze względu na fakt, że od pewnego czasu brakteaty te zaczęły się pojawiać coraz częściej. A pojawiać się zaczęły zapewne na skutek wzmożonego ,,importu” z krajów ościennych. Wzmożony ruch turystyczny naszych sąsiadów zza wschodniej granicy prowadzi do bardzo interesującego ,,zalewu” dużej ilości numizmatów w tym sporego odsetka falsyfikatów. No ale jesteśmy przy licytacji. Ostanie kliknięcie i…wygrałem.. Przyznam się, że wygrane, zwłaszcza, gdy przebijam jakąś magiczną kwotę, która na początku ustaliłem jako graniczną ( a pierwotnie zakładałem, że tylko do kwoty …i koniec), mają na mnie trochę destrukcyjny wpływ i budzą niestety wyrzuty sumienia. A że takich zakupów jest naprawdę mało i są one sporadyczne po dopływie gotówki ( np. po wypłacie 13 pensji, jak było i w tym przypadku) czyli raz do roku, to wiele tych wyrzutów sumienia w sumie nie mam.

Po wygranej nie pozostało nic innego jak zapłacić i oczekiwać na przesyłkę. To oczekiwanie, czasami długie, jest bardzo ekscytujące, czasami gdy przesyłka wędruje za długo to przygnębiające. Bywa, że po rozpakowaniu bardzo rozczarowujące. Ale takich jak ten ostatni ,,stanów ducha” na szczęście bywa niewiele.

Po paru dniach przesyłka dotarła, nie rozczarowała, brakteat był naprawdę ładny, nie pomięty, pogięty, jak to się przy takich blaszkach zdarza, jak wygląda prezentuje awers (rewersu nie pokazuję bo i przy brakteacie to zbędne..

Ładny i czytelny brakteat typu II. Tutaj muszę wyjaśnić, gdyby ktoś był mniej zorientowany, że w przypadku tej rzadkiej blaszki, wyróżnić możemy kilka typów.

Pokrótce:

Typ I – wyjątkowo rzadki, niezmiernie cenny numizmat, przedstawia tylko postać Św. Wojciecha, określany w stopniach rzadkości jako R7, ile jest znanych numizmatów tego typu? Trudno odpowiedzieć, pojawiają się na aukcjach, ale osiągają ceny rzędu 30.000-70.000 PLN czyli bardzo wysokie. Myślę, ze w sumie w zbiorach jest około kilkudziesięciu tego typu brakteatów, zapewne nie więcej jak 20-30, co upoważnia do swoistej ,,degradacji” do R6.

Typ I tylko postać Świętego Wojciecha – źródło Antykwariat Numizmatyczny Michał Niemczyk

Typ II Święty Wojciech oraz klęczący Bolesław, odmiana Wojciech na wprost – źródło Antykwariat Numizmatyczny Michał Niemczyk

Typ II Święty Wojciech oraz klęczący Bolesław, odmiana Wojciech z profilu – źródło Antykwariat Numizmatyczny Michał Niemczyk

Typ II występuje w dwóch odmianach – ze Świętym Wojciechem z twarzą na wprost, zdecydowanie rzadszy i cenniejszy – ceny rzędu 5.000 do 10.000 PLN, pojawia się rzadko. A z postacią Wojciecha z profilu jest bohaterem tej paplaniny – tutaj ceny są różne, ale do tego wrócę na końcu, chociaż od razu powiem, że cechuje ich spora rozpiętość.

Wariantów opisowych legendy otokowej nie wymieniam, co rzemieślnik, to inaczej składał literki, błędów opisowych jest bardzo wiele i można się bez reszty poświęcić kolekcjonowaniu wyłącznie różnych wariantów opisowych, wariantów monet do kolekcjonowania nie zabraknie.

Kwestie stanu zachowania pomijam, bo jest zrozumiałe, że okazy w doskonałej kondycji będą znacznie droższe niż pospolite ,,wycieruchy” czy ,,giętasy”. Tych ostatnich jest sporo, bo moneta jest duża a zarazem bardzo cienka, łatwo ulegała odkształceniom i nawet groźnym zagięciom, co widać niekiedy w numizmatach oferowanych na aukcjach.

Pominę bardzo szczegółowe opisy, powiem, że wymiary poszczególnych typów są zbliżone do siebie, wynoszą około 26-28 mm, natomiast waga – w dosyć dużej rozpiętości, w zależności od grubości blaszki, zapewne ręcznie klepanej, od 0,2 do nawet 0,7 grama. Z pewnością bywają i cięższe.

Wracamy do meritum, czyli skąd w tytule ten oksymoron…

Wrócę do swoich przeżyć związanych z zakupem. Wiadomo, niepowtarzalność aukcji ma to do siebie, że zazwyczaj zwracamy uwagę to, czy nie przepłaciliśmy, ta kwestia obok naczelnej kwestii czy zakupiliśmy oryginał jest tematem przewodnim w internetowych peregrynacjach po zakupie. W oryginalność nie wątpiłem, natomiast w kwestię,, przepłacenia” już bardziej, zwłaszcza, gdy zacząłem analizować kolejne aukcje pokazujące się w sklepie numizmatycznym. Otóż dwa tygodnie po ,,moim” pokazał się następny.. Chyba nie tak ładny, ale i cena była trochę niższa. Nie byłoby to żadnym problemem, gdyby nie fakt, że kolejne aukcje naszego bohatera pojawiały się dalej, regularnie co dwa tygodnie i co gorsza dla mnie pojawiają się cały czas, już od ponad roku..Czasami opisane jako brakteat absolucyjny czasami protekcyjny, ale ciągle goszczą na aukcjach. Cały czas z opisem stopnia rzadkości R4. O stopniach rzadkości świetny wpis zamieścił Darek Marzęta na swoim blogu:

http://blognumizmatyczny.pl/2017/04/01/r-osemka-r-osemce-nierowna-czyli-stopnie-kolekcjonerskiego-pozadania/

Więc na ten temat się nie wypowiem, bo według stopniowania klasycznego rzadkości monety według reguł opisanych przez Emeryka Hutten Czapskiego w oparciu o zwykłe rachunki wyniknąć może, że moneta ta w typie II bliższa jest stopniowi R3 niż R4, a typ I oceniany na R7 bliższy jest stopniowi R6 … Więc to już mniejsza ,,frajda” dla kupujących, nabywanie ,,zdegradowanych” stopni rzadkości. Teraz kwestia ceny, całkiem ładne okazy wpadają w ręce kolekcjonerskie na aukcjach już poniżej 1000 PLN. Zdarzają się owszem egzemplarze niemalże mennicze za około 3000 PLN…Ceny wywoławcze kiedyś oscylowały w granicach 1500-1800 PLN, teraz spadły nawet do 600 PLN…Niskie ceny, czy raczej spadające ceny co prawda nie budzą emocji przy wysyceniu rynku, ale początkowo wywołały moją panikę, bo a nuż jednak nie zakupiłem oryginału? Pomimo, że renoma sklepu gasiła moje lęki, to jednak przeprowadziłem malutka kwerendę, uspakajająca jak się, okazało. Wszystkie brakteaty (z wyjątkiem powtórnie wystawianych, a jest ich trochę) różnią się od siebie a nie podejrzewam takiego zaangażowania u fałszerzy nawet bardzo wyrafinowanych, by nadawać pozory odmienności stosując różne techniki bicia, gięcia, etc. Tylko, że w beczce pysznego miodu, łyżką dziegciu jest świadomość, że moneta ta chociaż piękna kiedyś bardzo rzadka, stała się monetą dosyć pospolitą, zapewne zasilając wszystkie kolekcje osób nią zainteresowanych, może nawet w kilku egzemplarzach, i co najgorsza jest cały czas dostępna na aukcjach. O zgrozo niektóre okazy sprzedawane są w przedziale 500-800 PLN, co prawda w gorszej kondycji ale cały czas czytelne, nadające się do zasilenia zbioru. Ekskluzywna moneta stała się monetą ogólnie dostępną. Korzystając ze zwykłej prostej ekstrapolacji wynika, że jeśli nie nastąpi odcięcie jej dopływu na aukcje, to cena średnia spadnie, a magiczne R4 które w zasadzie jest już bardziej R3, zamieni się w 2 kę dodaną do literki R. Literki R jak rozgrzeszenie co jest jak wiemy synonimem absolucji, stosowanym w opisie naszego ,,bohatera”. Ja poczułem się również na swój sposób rozgrzeszony z jego zakupu, bo w sumie kupiłem monetę która po prostu mi się podobała, stając w szranki z klasyfikacjami rzadkości doszedłem do wniosku, że sensu one wielkiego nie mają. Większy sens niż protekcja zwana też ochroną dla cyferki mówiącej o rzadkości, jest rozgrzeszenie z zakupu udzielone przez żonę…;-)