Będzie to fantastyka i to obawiam się wcale nie naukowa. Ale w sumie ramy blogu są na tyle szerokie, że możemy sobie trochę pofantazjować, zadając pytanie, czy na pewno głowa na denarku węgierskim to głowa Saracena, a jeśli nie to dlaczego ktoś podchodzący amatorsko do zagadnienia jak ja śmie głosić takie herezje…
Każdemu numizmatykowi, nawet nie ,,siedzącemu” w temacie średniowiecza denar węgierski z głową ,,Saracena”, lub ,,murzynka” jest powszechnie znany. Nie należy do rzadkości, ba wręcz jest często spotykany na aukcjach w cenach umiarkowanych typowych dla węgierskich denarków. Znany jest i mnie i nawet jestem szczęśliwym posiadaczem dwóch takich monet. Biorąc taki denarek do ręki i oglądając zastanawiałem się nie raz, dlaczego literatura pisze o Saracenie, albo o ,,murzynku”, skąd ta podobizna i dlaczego Ludwik I Andegaweński, znany jako Wielki, w swym majestacie chrześcijańskiego władcy zezwolił na zamieszczenie pogańskiego – było nie było – wizerunku na monetach opatrzonych swoim imieniem..
Zerknijmy sobie raz jeszcze na awers denarka, rewers pomijam jako nieistotny w mojej dywagacji.
Pierwsze wrażenie nie łączy się wcale z Saracenami, ale bardziej negrami, w rozumieniu czarnoskórych mieszkańców kontynentu afrykańskiego, generalnie basenu Morza Śródziemnego. Używam nomenklatury bardziej staropolskiej, obecnie by nie urazić nikogo chyba trzeba by wizerunek określić jako ,,głowa w typie negroidalnym” lub wręcz profil mieszkańca Afryki.. Ok nie brnijmy w sumie w bezsensowność takich dywagacji, bo każdy widzi o co chodzi i nikogo nie obrażamy.
Gdy poszukamy podobnych wizerunków wpisując je w wyszukiwarkę to uzyskamy ciekawe informacje odnośnie stosowania takich wizerunków w herbach..
Z naszego podwórka znany jest herb ,,Mora”, który nie jest niczym innym jak właśnie ukazaniem głowy czarnego dżentelmena z profilu, dodatkowo z opaską, która może według niektórych symbolizować, że wcale nie chodzi o jakąś ,,zwykłą głowę”, ale kogoś ,,znaczącego”, tak wyszperałem w sieci.
No i herby takie spotykamy i na południu Europy
Na Korsyce
Na Sardynii
I wielu innych..
w tym i głowy takie co prawda ukoronowane a nie z opaskami znajdziemy w herbach papieskich…
Długo by wymieniać zastosowanie tego motywu w herbach. No ale tutaj na naszym denarze nie ma żadnej rewelacji, chociaż dla mnie coraz mniej wizerunek z denara przypomina saracena. A kim byli Saraceni? Saracenami w średniowieczu określano w szerokim znaczeniu Arabów, niekoniecznie o negroidalnym wyglądzie a ich wizerunki przedstawiano całkiem inaczej, głowy schowane w kefijach, obecnie znanych jako ,,arafatki” w każdym razie cała głowa razem z włosami i uszami była schowana w takim nakryciu. Nie zaś w sposób taki jak na denarze. Oczywiście może chodzic i o symbolikę, niemniej mi wizerunek ten przypomina bardziej pirata, możliwe, że berberyjskiego, lub mauryjskiego. Chociaż trudno to wyjaśnić, bo to bardzo subiektywne odczucie obudowane lekturami lat młodości. Natomiast herbarze podają nie tyle że w herbach które pokazywałem wyżej to głowy ,,murzyńskie” tylko właśnie głowy Maurów…
A kim byli Maurowie? Generalnie to Berberowie zamieszkujący Północną Afrykę i Półwysep Iberyjski. Za bardzo połączyć się ich z Ludwikiem nie da, jeśli zaczniemy zastanawiać się cóż on mógł mieć wspólnego z Maurami. Wymyslać powiązań chyba nie ma sensu, podobnie jak powiązań z kierownikiem mennicy w Budzie Jakubem Saracenem.
Opisy literatury numizmatycznej podają, że na denarze mamy wizerunek ,,Saracena”, nazwa ta pochodzi od Jakuba ,,Saracena” kierownika mennicy królewskiej w Budzie. Jakub Saracen pochodził z Włoch i herb ten jakoby był jego herbem ,,nadanym” mu już na Węgrzech. Zamieszczenie tego ,,godła mówiącego” na denarze nie za bardzo do mnie przemawia niestety. Nie wiem w jakich konszachtach z Ludwikiem był kierownik jego mennicy, ale uważam, że symbol głowy nie został zastosowany tylko i wyłącznie ze względu na jego pochodzenie czy przydomek. Nie słyszałem, by majestat tak wielkiego władcy w trakcie jego życia zezwolił na zamieszczanie na monetach bitych w ogromnej ilości godła swego kierownika mennicy. Tak jak nie zamieszczano nigdy na monetach podobizny prezesa mennicy państwowej. A przy okazji jeśli nawet nazywano mincmistrza ,,saracenem”, to może nie od herbu ,,mora” tylko samego pochodzenia? Choćby nie wiem jak bardzo zasłużonego to chyba Ludwik nie stworzył takiego kuriozum, no chyba żeby był to ktoś szczególnie zasłużony bądź święty…
Literatura w tym temacie niestety jest mi niedostępna, ponieważ jedną z moich bolączek oprócz nieznajomości języka japońskiego (nad czym kiedyś bolałem) jest moja równie żenująca nieznajomość języka węgierskiego. Możliwe, że gdybym się zapoznał z jakimiś opracowaniem przetłumaczonym chociażby na język angielski to bym takich herezji nie wypisywał…
Ale skoro opieram się na dywagacjach przy kawie to brnę dalej..
Opierając się na pewnych materiałach źródłowych udało mi się dotrzeć do historycznej postaci, która mogła by być przedstawiona na monecie. Do świętego, którego symbol w postaci takiej głowy jako symbolu (bo inaczej się na monecie nie dało go przedstawić i wyróżnić jego odmienności) można było użyć i to w całym majestacie – do świętego Maurycego. Maurycy, to święty nie tylko kościoła katolickiego, ale wielu innych, w tym i koptyjskiego, był dowódcą oddziału Legii Tebańskiej, męczennik, dodatkowo łączony z włócznią swojego imienia.
Słynna włócznia, będącą niczym innym jak symbolem cesarskiej władzy. Symbolem o wielkim wymiarze dla świata chrześcijańskiej Europy, a również za sprawą Ottona III – ważna dla Polski.
Męczennik ów w walce z poganami złożył życie wraz z żołnierzami swojego legionu i został pochowany w Agaunum. Kult jest żywy do dzisiaj, a od XII wieku jego postać przedstawia się z ciemnym kolorem skóry. Święty Maurycy bowiem nie miał białego koloru skóry, kolor skóry miał taki sam jak dżentelmen z denara…
By wyzwolić w odbiorcach monety właściwy obraz przedstawienie głowy ,,murzynka” czy też ,,Maura” mogło by być symbolicznym wyobrażeniem postaci świętego Maurycego, nie zaś kierownika mennicy.
W dobie walk z niewiernymi ,,poganami” symbol męczennika kościoła, który w walce z nimi zginął miałby dodatkowy pozytywny wydźwięk. I tak chyba mogło być w przypadkach herbów z tym wizerunkiem, może i podobna historia miała miejsce w XIV wieku na Węgrzech? Zapewne denar na wieki pozostanie denarem z ,,Saracenem” albo i ,,murzynkiem”, ale ja już takiej pewności czy istotnie chodzi o którąś z tych dwóch postaci nie mam. Na chwilę obecną przyjmijmy, że to tylko fantastyka ,,numizmatyczna” poranne bajanie przy kawie… Tak w sumie założyliśmy na początku wpisu, że nie ma w nim niczego innego jak hipotezy – no i czas na drugą kawę, chociaż już nie poranną 😉